Ăn chay kỳ, chay trường: nhị trai, tứ trai, thập trai là những ngày nào

Ăn chay kỳ là ăn chay vào những ngày cố định trong tháng âm lịch: nhị trai là 2 ngày (mùng 1 và rằm), tứ trai 4 ngày, lục trai 6 ngày, thập trai 10 ngày. Ăn chay trường là ăn chay mọi ngày, không phân biệt lịch. Người mới thường nên đi từ nhị trai lên dần, giữ chắc một mức vài tháng rồi mới thêm ngày, thay vì hăng hái chay trường rồi bỏ giữa chừng.

Bảng các mức chay kỳ

Các ngày dưới đây là cách tính phổ biến trong Phật giáo Bắc tông ở Việt Nam. Một số chùa, một số vùng có chênh lệch nhỏ, nhất là ở cách tính cuối tháng.

Chuyện "tháng thiếu" cần biết vì lịch âm có tháng 29 ngày. Tháng đó không có ngày 30, nên cách làm quen thuộc là lùi các ngày cuối tháng lại một ngày cho đủ số. Mở lịch âm treo tường hay ứng dụng lịch là biết tháng nào thiếu.

Vì sao lại là những ngày ấy

Ngày rằm và mùng một gắn với lịch trăng: trăng tròn, trăng mới. Ngay từ thời Đức Phật, tăng đoàn đã họp vào các ngày trăng tròn và trăng non để tụng giới, gọi là Uposatha (Hán Việt: Bố-tát), nghĩa là ngày ở gần, nuôi dưỡng điều lành. Cư sĩ thì đến chùa nghe pháp, có người giữ tám giới trọn một ngày một đêm, gọi là Bát quan trai.

Các ngày 8, 14 hoặc 15, 23, 29 hoặc 30 là các mốc chia tháng âm thành từng phần tư theo pha trăng. Lục trai dựa trên chính các mốc này. Thập trai thêm những ngày gắn với các vị Phật, Bồ Tát trong truyền thống Bắc tông Trung Hoa; cách lý giải từng ngày mỗi sách một khác, nên không cần thuộc lòng lý do của từng ngày.

Điều cần nhớ: lời Phật dạy không quy định "phải chay ngày này mới có phước". Lịch chay là một khung giúp người bận rộn nhớ ngày để thực tập, như một lời hẹn với chính mình. Không có ngày nào linh hơn ngày nào.

Bắt đầu từ đâu cho người mới

Chọn mức vừa sức

Người chưa từng ăn chay nên bắt đầu bằng nhị trai. Hai ngày một tháng nghe thì ít, nhưng giữ đều 12 tháng là 24 ngày, đủ để học cách đi chợ chay, gọi món chay ngoài quán, và nhận ra cơ thể phản ứng ra sao. Khi nhị trai đã thành nếp, không cần ghi nhớ, mới thêm lên tứ trai.

Chọn buổi trước, chọn ngày sau

Có người thấy cả ngày quá sức thì bắt đầu bằng chay một bữa: thường là bữa sáng hoặc bữa trưa. Đây không phải "ăn chay nửa vời" mà là bước làm quen hợp lý, nhất là khi bữa tối là bữa cơm cả nhà.

Báo trước cho người nấu

Nếu không tự nấu, nói với người nấu từ hôm trước, kèm gợi ý vài món đơn giản có sẵn trong mâm cơm thường ngày: rau luộc, đậu phụ, canh rau. Không bắt cả nhà ăn theo.

Chuẩn bị đồ dự phòng

Ngày chay đầu tiên thường hỏng vì đói lúc ba bốn giờ chiều mà xung quanh chỉ có đồ mặn. Một hộp hạt, chuối, bánh mì không nhân trong túi giải quyết được chuyện đó.

Lên chay trường: khi nào và chuẩn bị gì

Chay trường là một quyết định lớn với sức khoẻ và với đời sống gia đình. Vài điều nên nghĩ trước:

• Đi qua các mức trung gian. Nhiều người giữ thập trai hoặc chay tháng một thời gian dài rồi mới chuyển hẳn. Cơ thể và thói quen có thời gian thích nghi.
• Khám sức khoẻ và hỏi bác sĩ dinh dưỡng, nhất là người có bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai, cho con bú, người cao tuổi, trẻ em đang lớn. Chay trường kiểu thuần thực vật cần chú ý vitamin B12, sắt, kẽm, canxi, i-ốt và đạm; người có chế độ dùng thêm sữa, trứng thì dễ cân đối hơn. Liều bổ sung cụ thể là việc của bác sĩ, không tự đoán.
• Nói chuyện với gia đình. Chay trường ảnh hưởng đến bếp chung, đến đám giỗ, cưới hỏi. Một cuộc nói chuyện thẳng thắn trước khi bắt đầu tốt hơn nhiều so với mỗi bữa một lần giải thích.
• Không phát nguyện quá sức. Một số người phát nguyện chay trường trong lúc xúc động (khi người thân ốm nặng, khi gặp chuyện buồn) rồi khổ sở vì không giữ được. Nhiều vị thầy khuyên nguyện có thời hạn, ví dụ một năm, xong rồi xem lại.

Những kiểu chay khác hay bị gọi lẫn

Trứng là chỗ hay gây tranh luận. Trứng gà công nghiệp không có phôi, về lý thuyết không phải sinh mạng. Nhưng nhiều chùa Việt vẫn không dùng trứng để giữ nếp chung và tránh gây hoài nghi. Cư sĩ tuỳ chọn, không ai nên phán người khác.

Những vấp váp hay gặp và cách gỡ

• Quên ngày chay. Đặt nhắc lịch âm trên điện thoại từ tối hôm trước. Lỡ quên mà đã ăn mặn bữa sáng thì giữ chay các bữa còn lại, không cần dằn vặt.
• Ăn chay mà toàn đồ chiên. Chả chay, nem chay, đậu chiên ngày nào cũng có thì nhiều dầu, nhiều muối. Ngày chay nên là ngày có nhiều rau, đậu, ngũ cốc nguyên hạt.
• Bị mời tiệc trùng ngày chay. Xem bài riêng về ứng xử khi đi tiệc trong cùng danh mục. Ngắn gọn: báo trước với chủ nhà, gọi món phụ, không cần giải thích dài.
• Thấy mình "hơn" người ăn mặn. Đây là vấp váp ít ai nhận ra nhưng làm hỏng nhiều nhất. Ăn chay là việc riêng của mình với tâm mình.

Góc nhìn hôm nay: một lịch chay để dán tủ lạnh

Việc làm được ngay: lấy lịch âm tháng này, khoanh tròn hai ngày mùng một và rằm, dán lên tủ lạnh hoặc chụp làm hình nền điện thoại. Giữ đủ ba tháng nhị trai. Tháng thứ tư, khoanh thêm ngày 14 và ngày cuối tháng để lên tứ trai. Đến cuối năm, nhìn lại xem mình có muốn đi tiếp hay dừng ở mức đó. Dừng ở nhị trai suốt đời cũng không sao: giữ đều một nếp nhỏ quý hơn nhiều so với một lời nguyện lớn bỏ dở.

Muốn hiểu thêm phần ý nghĩa, hỏi các thầy ở chùa gần nhà về Bát quan trai; nhiều chùa tổ chức khoá tu một ngày một đêm vào cuối tuần, người mới có thể tham dự để biết không khí một ngày giữ tám giới.