Giới không sát sinh là giới đầu tiên trong năm giới của người Phật tử: tự nguyện không cố ý lấy đi mạng sống của bất kỳ loài nào, từ con người đến con kiến. Giới này nói về hành động giết, không phải về món ăn, nên giữ giới sát và ăn chay là hai chuyện liên quan nhưng không trùng nhau. Một người ăn mặn vẫn có thể giữ trọn giới thứ nhất, còn một người ăn chay mà vẫn đập chết con chó nhà hàng xóm thì đã phạm.
Lời thọ giới nói gì
Trong nghi thức Nam tông, câu thọ giới thứ nhất bằng tiếng Pali là pāṇātipātā veramaṇī sikkhāpadaṃ samādiyāmi. Tách ra: pāṇa là sinh mạng, atipāta là đánh ngã, làm cho chết, veramaṇī là tránh xa, sikkhāpada là điều học, samādiyāmi là "con xin thọ trì". Diễn ý: "Con xin vâng giữ điều học tránh xa việc giết hại sinh mạng."
Có hai chữ đáng để ý. Chữ "điều học" cho thấy giới không phải lệnh cấm từ trên ban xuống, mà là một bài tập người ta tự nhận về mình. Và chữ "tránh xa" nghĩa là chủ động lùi lại khỏi việc giết, chứ không chỉ "không bị bắt quả tang".
Bên Bắc tông, người tại gia thọ Tam quy Ngũ giới thường đọc bằng âm Hán Việt: "Tận hình thọ bất sát sinh" — suốt đời không giết hại. Nội dung như nhau.
Kinh Phạm Võng trong Trường Bộ (bản Pali, Brahmajāla Sutta) tả đức hạnh của bậc tu hành bằng một chuỗi hình ảnh: từ bỏ sát sinh, bỏ gậy, bỏ dao, biết hổ thẹn, có lòng từ, sống thương xót mọi loài. Đó là tinh thần của giới: không chỉ tay không cầm dao, mà lòng cũng không còn muốn làm hại.
Năm yếu tố để thành một lần "phạm giới sát"
Các bản chú giải Pali thường liệt kê năm điều kiện. Đủ cả năm mới tính là phạm trọn giới thứ nhất. Bảng dưới đây giúp phân biệt những trường hợp hay bị lẫn.
| Yếu tố | Nghĩa | Ví dụ thiếu yếu tố này |
|---|---|---|
| Có sinh mạng | Đối tượng là một chúng sinh đang sống | Chặt một cây chuối: không thuộc giới sát theo cách hiểu phổ biến |
| Biết đó là sinh mạng | Nhận biết rằng có một loài đang sống ở đó | Đi đêm vô tình dẫm phải con ốc không nhìn thấy |
| Có tâm muốn giết | Ý định làm cho chết | Đuổi con rắn ra khỏi sân, nó bò vào đường và bị xe cán |
| Có hành động | Tự tay làm, hoặc sai bảo, xúi giục người khác làm | Chỉ thoáng nghĩ "con muỗi này đáng chết" mà không làm gì |
| Sinh mạng chết do hành động đó | Cái chết là kết quả của việc mình làm | Đập trượt, con ruồi bay mất |
Vế "sai bảo người khác" rất quan trọng và hay bị quên. Bảo người bán cá "làm sẵn con cá này cho chị", hay đặt món phải giết con vật tại chỗ cho mình chọn, thì theo cách hiểu truyền thống, mình đã góp phần vào việc giết. Đây là lý do nhiều Phật tử tránh chọn hải sản sống trong bể nhà hàng, dù vẫn ăn món mặn đã nấu sẵn.
Còn trường hợp thiếu yếu tố thứ năm (đập trượt), hay có ý muốn mà chưa làm, thì tuy chưa phạm trọn giới, nhà Phật vẫn coi ý muốn giết là một tâm bất thiện cần được nhận ra. Giới đo hành động; còn tu tập thì đo cả cái tâm khởi lên trước hành động.
Nặng nhẹ khác nhau thế nào
Không phải mọi lần phạm đều nặng như nhau. Truyền thống chú giải nêu mấy tiêu chí để thấy mức độ:
- Đối tượng: giết người nặng hơn giết thú; giết con vật lớn thường được coi là nặng hơn con vật nhỏ, vì cần nhiều công sức và ý chí hơn.
- Đức hạnh của người bị hại: hại người hiền, người có ơn (cha mẹ, thầy) nặng hơn.
- Cường độ ý muốn: giết trong cơn giận dữ dồn nén, có tính toán, nặng hơn một phản xạ thoáng qua.
- Mức công sức bỏ ra: bày bẫy, rình rập nhiều ngày khác với một cái phẩy tay.
Với người xuất gia, Luật tạng phân biệt rất rõ: cố ý giết người là một trong những tội nặng nhất, mất tư cách tỳ kheo; còn cố ý giết loài vật là tội nhẹ hơn nhiều bậc, phải sám hối. Sự phân biệt ấy cho thấy giới luật không coi mọi sinh mạng ngang nhau về hậu quả, nhưng coi mọi sinh mạng đều đáng được tránh làm hại.
Giới sát khác ăn chay ở đâu
Đây là chỗ người mới hay nhầm nhất, nên nói kỹ.
Giới sát là giới về hành động giết. Ăn chay là một lựa chọn về thực phẩm. Trong năm giới không có điều nào nói "không ăn thịt". Bằng chứng rõ nhất: Phật tử Nam tông ở Sri Lanka, Thái Lan, Myanmar, Lào, Campuchia giữ năm giới rất nghiêm mà phần đông vẫn ăn mặn; chư tăng Nam tông khất thực, ai cúng gì dùng nấy.
Ở Bắc tông thì khác. Từ thời Lương Võ Đế bên Trung Hoa đầu thế kỷ 6, ăn chay trở thành nếp bắt buộc của tăng sĩ, rồi lan sang Việt Nam, Triều Tiên. Kinh Phạm Võng bản Bồ Tát giới (khác với kinh Phạm Võng Pali nói ở trên) có riêng một giới không ăn thịt. Với truyền thống này, ăn chay được coi là cách đi xa hơn giới sát: không giết đã đành, còn không muốn là nguyên cớ để ai khác phải giết.
Còn có một chỗ giao nhau thực tế. Lời Phật trong kinh Tăng Chi xếp nghề buôn bán thịt vào năm nghề buôn người cư sĩ không nên làm, cùng với buôn vũ khí, buôn người, buôn rượu và buôn thuốc độc. Tức là kể cả với truyền thống không bắt ăn chay, việc tự tay hoặc lấy nghề nuôi sống mình bằng giết mổ vẫn được khuyên tránh.
| Giới không sát sinh | Ăn chay | |
|---|---|---|
| Thuộc loại | Giới (điều học về hành động) | Hạnh, nếp sống về thực phẩm |
| Ai giữ | Mọi Phật tử thọ năm giới, mọi tông phái | Bắt buộc với tăng ni Bắc tông; tuỳ tâm với cư sĩ |
| Phạm khi | Cố ý giết hoặc sai bảo giết | Không có khái niệm "phạm" với cư sĩ; chỉ là giữ được hay chưa |
| Phạm vi | Mọi loài có sinh mạng: người, thú, côn trùng | Thức ăn có nguồn gốc từ thịt động vật |
Người tại gia giữ giới sát trong đời thường
Cư sĩ không sống trong chùa. Có nhà cửa, có con nhỏ, có chuột trong bếp, có muỗi mùa mưa. Giữ giới sát ở ngoài đời là chuyện khéo léo chứ không phải chuyện cực đoan. Mấy tình huống hay gặp:
Đi chợ, vào bếp
Mua thịt cá đã làm sẵn thay vì mua con sống về tự làm. Nếu cả nhà vẫn muốn ăn cá tươi, có thể nhờ người bán làm sẵn trước khi mình tới, hoặc chọn hàng đã sơ chế. Cách này không biến món ăn thành "chay", nhưng tránh cho mình hành động giết và cả việc chọn một con cụ thể để giết.
Côn trùng trong nhà
Ưu tiên ngăn từ trước: màn, lưới cửa, đậy thức ăn, đổ nước đọng. Phần này rộng nên có bài riêng trong cùng danh mục. Điều cần nhớ: khi sức khoẻ cả nhà bị đe doạ, như mùa sốt xuất huyết, chăm lo cho người là việc nên làm, và nhiều vị thầy khuyên giữ tâm không oán ghét ngay cả khi phải xử lý.
Nghề nghiệp
Người làm nghề chăn nuôi, đánh bắt, giết mổ vẫn có thể là Phật tử thành tâm. Truyền thống khuyên dần dần chuyển nghề khi có điều kiện, không khuyên bỏ việc làm nuôi gia đình trong một sớm một chiều. Không ai có quyền khinh người làm những nghề ấy.
Thọ từng giới
Phật giáo cho phép người tại gia thọ một, hai, ba, bốn hay đủ năm giới tuỳ sức. Có người thọ giới thứ nhất trước rồi mới thêm các giới khác. Thọ ít mà giữ chắc vẫn hơn thọ nhiều mà phạm hoài.
Vì sao lại đặt giới này lên đầu
Kinh Pháp Cú có hai câu kệ liền nhau (câu 129 và 130) mang cùng một ý, diễn lại cho gần: mọi loài đều sợ roi gậy, mọi loài đều sợ chết, đều quý mạng sống; lấy mình suy ra người, đừng giết, đừng bảo người khác giết.
Cách lập luận ở đây rất đời thường. Không viện đến thần linh hay phần thưởng, chỉ một phép so sánh: mình sợ đau, con vật cũng sợ đau. Ai từng thấy con gà giãy dụa hay con cá quẫy trên thớt đều hiểu điều ấy bằng cơ thể chứ không cần lý thuyết.
Giới thứ nhất cũng là nền cho tâm từ (mettā, lòng mong cho chúng sinh được an vui). Khó mà ngồi thiền rải tâm từ đến mọi loài vào buổi sáng, rồi buổi chiều đánh bả con chó hoang trong xóm. Giới giữ cho hành động khớp với điều mình mong.
Góc nhìn hôm nay: giữ giới sát ngoài trời
Trong đời sống hiện đại, cái chết của loài vật thường không xảy ra trước mắt mình mà xảy ra gián tiếp: khu rừng bị phá để làm vườn, dòng sông bị xả thải, con chim mắc lưới tàng hình giăng ngoài ruộng. Giữ giới sát vì thế có thể mở rộng một cách tự nhiên:
- Không mua, không ăn thịt thú rừng, không mua đồ làm từ loài hoang dã.
- Không giăng lưới bẫy chim, không đặt keo dính chuột ngoài vườn vì keo dính cả chim sẻ, thằn lằn.
- Lái xe chậm qua đường làng ban đêm, nơi chó mèo, cóc nhái hay băng qua.
- Khi đi câu, đi rừng, đi biển, hỏi mình: việc này có làm con vật nào đau chỉ để mình vui không.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc Kinh Pháp Cú (nhiều bản dịch tiếng Việt), phần nói về giới trong Trường Bộ, và hỏi thẳng các thầy ở chùa gần nhà vào buổi sinh hoạt Phật pháp. Một việc làm được ngay từ tối nay: lần tới thấy con thạch sùng hay con nhện trong nhà, thử hứng nó vào cái cốc, đậy tờ giấy, mang ra ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Giới không sát sinh là giới thứ mấy?
Đó là giới thứ nhất trong năm giới của Phật tử tại gia, cũng là giới đầu tiên trong hầu hết các bộ giới của người xuất gia. Nội dung là tự nguyện không cố ý giết hại sinh mạng, không sai bảo người khác giết.
Vô tình giẫm chết con kiến có phạm giới sát không?
Theo cách giải thích của các bản chú giải, thiếu ý muốn giết và không biết có con vật ở đó thì không thành phạm trọn giới. Điều nên làm là để ý bước chân hơn, nhất là trong sân vườn, chứ không cần dằn vặt.
Giữ giới sát có bắt buộc phải ăn chay không?
Không. Năm giới không có điều nào nói không ăn thịt. Phật tử Nam tông giữ năm giới mà vẫn ăn mặn; ăn chay là nếp của Bắc tông và là lựa chọn tuỳ tâm của cư sĩ.
Mua cá sống về nhà làm thịt có phạm giới không?
Nếu chính mình giết con cá thì đủ các yếu tố của việc giết, tức là phạm. Nhiều Phật tử chọn mua cá đã làm sẵn hoặc nhờ người bán sơ chế trước để tránh tự tay giết và tránh chọn con vật để giết.
Người làm nghề giết mổ có thể thọ năm giới không?
Có thể thọ những giới mình giữ được trước; Phật giáo cho phép thọ từng phần giới. Lời khuyên truyền thống là dần chuyển sang nghề khác khi có điều kiện, không ép bỏ việc làm nuôi gia đình ngay lập tức.