Ushiku Daibutsu: tượng A Di Đà đứng cao 120 m ở Ibaraki, Nhật Bản

Ushiku Daibutsu là tượng Phật A Di Đà đứng bằng đồng ở thành phố Ushiku, tỉnh Ibaraki, Nhật Bản, cách Tokyo khoảng một giờ tàu và xe buýt. Thân tượng cao khoảng 100 m, đứng trên bệ và đài sen khoảng 20 m, tổng khoảng 120 m; tượng hoàn thành năm 1993. Bên trong tượng có nhiều tầng, thang máy đưa khách lên đài quan sát ở độ cao khoảng 85 m — ngay trong ngực tượng — để nhìn ra đồng bằng Kantō.

Ushiku Daibutsu do tông Tịnh Độ Chân tông (Jōdo Shinshū), phái Higashi Honganji, dựng trong một khu nghĩa trang công viên rộng. Vì vậy đây vừa là nơi lễ bái, vừa là nơi gia đình người Nhật đến viếng mộ, vừa là điểm tham quan có vườn hoa bốn mùa.

Vì sao lại là A Di Đà

Tịnh Độ Chân tông, do Thân Loan (Shinran) khai sáng vào thế kỷ 13, đặt trọng tâm vào niềm tin nơi Phật A Di Đà và cõi Tịnh Độ phương Tây. Thân Loan từng sống và hoằng pháp nhiều năm ở vùng Kantō, trong đó có khu vực tỉnh Ibaraki ngày nay. Việc dựng một tượng A Di Đà lớn ở Ushiku vì thế gắn với lịch sử của chính tông phái ở vùng đất này.

Tượng đứng, tay phải giơ lên, tay trái hạ xuống, các ngón tạo ấn đặc trưng của A Di Đà đón người về Tịnh Độ — tư thế "lai nghênh" (đón rước) quen thuộc trong mỹ thuật Tịnh Độ Nhật Bản. Người Việt quen niệm "Nam mô A Di Đà Phật" sẽ thấy hình tượng này gần gũi.

Tịnh Độ Chân tông khác Tịnh Độ ở Việt Nam thế nào

Người Việt nghe "Tịnh Độ" dễ nghĩ ngay đến pháp môn niệm Phật quen thuộc ở chùa làng. Hai truyền thống cùng hướng về A Di Đà nhưng có vài khác biệt đáng biết, để khỏi ngạc nhiên khi đến Ushiku:

• Chỗ dựa: Tịnh Độ Chân tông nhấn mạnh tín tâm — lòng tin trọn vẹn vào bản nguyện của A Di Đà; câu niệm Phật được hiểu như lời cảm tạ hơn là công phu tích luỹ. Ở Việt Nam, niệm Phật thường đi cùng tụng kinh, trì giới, nhiều nơi kết hợp với Thiền.
• Tăng sĩ: từ thời Thân Loan, tăng sĩ Tịnh Độ Chân tông có thể lập gia đình; chùa thường do một gia đình trông coi qua nhiều đời. Đây là nét riêng của Phật giáo Nhật, không nên đem so đúng sai với truyền thống xuất gia ở Việt Nam.
• Nghi lễ: đơn giản, ít cầu xin, ít bùa hộ mệnh so với nhiều tông phái khác ở Nhật.

Hiểu vậy sẽ thấy vì sao Ushiku gắn chặt với nghĩa trang: với tín đồ Tịnh Độ Chân tông, viếng mộ dưới chân tượng A Di Đà là cách nhớ ơn tổ tiên trong niềm tin về cõi Tịnh Độ.

Số đo của tượng

Ushiku Daibutsu từng là tượng cao nhất thế giới từ khi hoàn thành cho đến khoảng năm 2008, khi Trung Nguyên Đại Phật (Trung Quốc) và Laykyun Sekkya (Myanmar) lần lượt vượt qua. Tượng vẫn thường được nhắc là một trong những tượng đồng đứng lớn nhất. So sánh dễ hình dung: bàn tay tượng được giới thiệu dài khoảng 18 m — dài hơn cả chiều cao Đại Phật Kamakura tính luôn bệ.

Đi lên trong lòng tượng

Bên trong tượng được thiết kế như một lộ trình đi lên, mỗi tầng một ý nghĩa. Bố trí có thể điều chỉnh theo thời gian, nhưng thường gồm:

1. Tầng 1 – Thế giới ánh sáng vô lượng: không gian tối, ánh sáng dịu và âm thanh trầm, gợi tên A Di Đà là "Vô Lượng Quang" (ánh sáng không cùng tận).
2. Tầng 2 – Khu chép kinh: khách có thể ngồi chép kinh theo mẫu — một thực hành phổ biến trong Phật giáo Nhật để lắng tâm.
3. Tầng 3 – Liên hoa tạng thế giới: vách phủ kín hàng nghìn tượng Phật vàng nhỏ, thường được nêu khoảng hơn ba nghìn tượng.
4. Đài quan sát (khoảng 85 m): cửa sổ nhỏ trong ngực tượng nhìn ra bốn phía. Ngày quang có thể thấy núi Tsukuba và, vào những ngày rất trong, cả bóng núi Phú Sĩ ở xa.

Thang máy đưa khách lên, xuống bằng thang máy hoặc cầu thang tuỳ khu. Cửa sổ đài quan sát khá nhỏ, nên đừng hình dung một ban công rộng; ngày đông khách có thể phải chờ lượt.

Vườn hoa quanh tượng

Khu đất quanh tượng được trồng hoa theo mùa, và nhiều người đến Ushiku chính vì những thảm hoa dưới chân tượng:

Loài hoa và thời điểm nở thay đổi từng năm; trang thông tin của khu thường đăng lịch hoa. Trong khuôn viên còn có một khu nhỏ cho trẻ em gần gũi thú nhỏ (như sóc) và hồ cá chép — trẻ em thường thích phần này hơn cả tượng.

Vào dịp lễ Vu Lan của Nhật (Obon, giữa tháng 8) và các tiết xuân phân, thu phân (Higan), khu nghĩa trang rất đông người viếng mộ. Đây là lúc nên đi nhẹ, nhường chỗ cho các gia đình.

Đi từ Tokyo

• Tàu: từ ga Ueno hoặc Tokyo đi tuyến JR Jōban tới ga Ushiku hoặc Hitachino-Ushiku, mất khoảng 50 phút đến một giờ.
• Xe buýt: từ ga đi xe buýt tới Ushiku Daibutsu khoảng 20–30 phút; chuyến không dày, nên xem giờ xe về trước khi vào.
• Taxi: hữu ích khi đi nhóm hoặc lỡ chuyến xe buýt.
• Xe hơi: có bãi đỗ; cuối tuần mùa hoa có thể đông.

Ushiku có thể đi gọn trong nửa ngày. Nếu còn thời gian, kết hợp núi Tsukuba (leo núi hoặc cáp treo) hoặc vườn Hitachi Seaside Park (xa hơn, nổi tiếng hoa nemophila mùa xuân và cỏ kochia đỏ mùa thu).

Ứng xử ở một nơi vừa là chùa vừa là nghĩa trang

• Không chụp ảnh gần các ngôi mộ đang có người viếng; không ngồi lên đá mộ, tường thấp.
• Trong lòng tượng, khu chép kinh và khu thờ cần giữ yên lặng; để ý biển cấm chụp ảnh.
• Chắp tay cúi đầu trước tượng là đủ; theo truyền thống Tịnh Độ Chân tông, lễ bái đơn giản, không cầu xin nhiều nghi thức.
• Mang rác về hoặc bỏ đúng nơi; Nhật Bản ít thùng rác công cộng.

Góc nhìn hôm nay

Ushiku Daibutsu ra đời vào cuối thời kinh tế bong bóng của Nhật, khi nhiều công trình lớn được dựng. Ba mươi năm sau, tượng vẫn được chăm giữ, vườn hoa vẫn được trồng mới mỗi mùa — cho thấy một tượng khổng lồ chỉ sống được nếu có cả một hệ thống chăm sóc phía sau. Đó là bài học cho bất kỳ dự án tượng lớn nào, kể cả ở Việt Nam.

Với người muốn hiểu Phật giáo Tịnh Độ Nhật Bản, Ushiku là điểm vào nhẹ nhàng. Muốn đi sâu hơn, ghé chùa Higashi Honganji ở Kyoto — nơi tổ đình của phái — hoặc đọc về Thân Loan và tác phẩm Giáo Hành Tín Chứng của ngài.