Lạc Sơn Đại Phật: tượng Phật tạc vào vách núi lớn nhất từ thời Đường

Lạc Sơn Đại Phật là tượng Phật Di Lặc ngồi, tạc thẳng vào vách đá sa thạch núi Lăng Vân ở thành phố Lạc Sơn, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc, cao khoảng 71 m. Tượng được khởi tạc năm 713 và hoàn thành năm 803 dưới thời Đường, mất khoảng 90 năm, và đến nay vẫn là tượng Phật tạc vào đá lớn nhất thế giới. Năm 1996, UNESCO ghi danh "Danh thắng Nga Mi Sơn và Lạc Sơn Đại Phật" là di sản thế giới.

Điều đáng nhớ nhất về Lạc Sơn Đại Phật không phải chiều cao, mà là việc một tượng đá phơi mưa nắng hơn 1.200 năm vẫn còn đứng được — nhờ một hệ thống thoát nước được giấu khéo trong thân tượng ngay từ thời Đường.

Vì sao tạc tượng ở chỗ ba sông gặp nhau

Tượng nhìn ra nơi ba dòng sông hợp lưu: sông Mân, sông Đại Độ và sông Thanh Y. Thời Đường, chỗ hợp lưu này nước xoáy dữ, thuyền bè qua lại hay gặp nạn. Theo sử liệu và lời kể của địa phương, nhà sư Hải Thông (Haitong) đã đứng ra quyên góp, khởi công tạc tượng năm 713, với mong muốn sức Phật trấn được dòng nước.

Truyền thuyết kể rằng khi có quan lại muốn chiếm tiền quyên góp, Hải Thông đã tự khoét mắt mình để tỏ lòng thành, khiến kẻ kia sợ mà lui. Đây là truyền thuyết được kể nhiều ở Lạc Sơn, nên đọc như một câu chuyện về lòng kiên định của người khởi công chứ không phải một sự kiện đã được kiểm chứng chi tiết.

Hải Thông mất khi tượng mới tạc tới vai. Công trình bị gián đoạn rồi được tiếp tục nhờ các quan cai quản vùng Tây Xuyên, và đến năm 803, dưới thời tiết độ sứ Vi Cao, tượng mới hoàn thành. Một lời giải thích thực tế được nhiều người nhắc: khối đá đục từ vách núi rơi xuống lòng sông đã làm thay đổi đáy sông, khiến dòng chảy dịu lại phần nào. Đó là cách hiểu sau này, không phải kết luận khoa học chắc chắn.

Những con số của tượng

Tượng là Phật Di Lặc trong tư thế ngồi, hai tay đặt trên gối, hai chân buông xuống chạm bệ sát mặt nước. Thời Đường, Di Lặc được tôn kính rộng rãi như vị Phật tương lai sẽ đem lại thời bình, nên việc chọn Di Lặc cho một tượng "trấn sông" là hợp với niềm tin thời đó. Hình tượng Di Lặc bụng phệ cười hở miệng quen thuộc ở Việt Nam là hình tượng muộn hơn, gắn với Bố Đại Hoà thượng; tượng Lạc Sơn mang dáng nghiêm trang.

Hệ thoát nước giấu trong tượng

Sa thạch đỏ ở Lạc Sơn mềm, dễ bị nước ăn mòn. Người thời Đường đã tính đến điều đó. Trong các lọn tóc, sau tai, ở nếp áo trước ngực và sau lưng có những rãnh và mương nước được xẻ khéo, nối với nhau thành một mạng thoát nước. Nước mưa chảy xuống đầu tượng được dẫn theo các rãnh này đi ra ngoài thay vì thấm vào thân đá.

Từ dưới nhìn lên, gần như không thấy được hệ thống này — các rãnh nằm khuất giữa lọn tóc và nếp áo. Đây là ví dụ hiếm có cho thấy người tạc tượng cổ đã nghĩ đến bảo trì dài hạn ngay lúc thiết kế, chứ không chỉ nghĩ đến hình dáng.

Toà gác gỗ đã mất

Theo ghi chép, khi mới hoàn thành, tượng được che bởi một toà gác gỗ nhiều tầng dựng áp vào vách núi — thường gọi là Đại Tượng Các — vừa để tôn nghiêm, vừa che mưa nắng. Toà gác bị huỷ trong loạn lạc cuối thời Minh, và từ đó tượng đứng ngoài trời. Trên vách đá quanh tượng vẫn còn các lỗ đục để cắm xà, là dấu vết của công trình gỗ năm xưa.

Mất mái che, tượng chịu thêm mưa, rêu, cây mọc trong khe đá và ô nhiễm không khí. Các đợt trùng tu trong thế kỷ 20 và 21 tập trung vào gia cố đá, làm sạch rêu mốc, xử lý phong hoá. Gần đây nhất, khoảng cuối 2018 đến đầu 2019, phần ngực và bụng tượng được che lại để tu bổ; khi đó khách vẫn đến khu danh thắng nhưng không nhìn thấy trọn tượng. Trước khi đi, nên kiểm xem có đợt trùng tu nào đang diễn ra không.

Cách xem tượng: đi bộ hay đi thuyền

Đi bộ trên núi Lăng Vân

Từ cổng khu danh thắng, đường đi lên đỉnh vách, ngang tầm đầu tượng — đây là chỗ nhìn rõ khuôn mặt và các lọn tóc. Sau đó đi xuống theo Cửu Khúc Sạn Đạo, con đường bậc đá hẹp uốn chín khúc dọc vách núi bên phải tượng, xuống tới bệ chân. Đứng dưới chân tượng nhìn ngược lên mới thấy hết quy mô. Đường này hẹp, dốc, mùa đông khách có thể phải xếp hàng rất lâu; người sợ độ cao hay đầu gối yếu nên cân nhắc.

Trên đỉnh núi còn có chùa Lăng Vân và các điện thờ, có thể ghé khi đi ngang.

Đi thuyền trên sông

Thuyền du lịch chạy ngang trước mặt tượng, cho góc nhìn toàn cảnh đúng như người đi sông thời Đường từng thấy, kèm hai tượng hộ pháp tạc hai bên vách. Đi thuyền nhanh, ít tốn sức, hợp với người lớn tuổi; nhưng chỉ nhìn từ xa trong vài phút.

Lý tưởng nhất là làm cả hai: đi thuyền để thấy toàn cảnh, đi bộ để thấy chi tiết.

Đến Lạc Sơn và kết hợp Nga Mi

• Từ Thành Đô: tàu cao tốc tới Lạc Sơn mất khoảng một giờ, sau đó xe buýt hoặc taxi tới khu Đại Phật.
• Kết hợp núi Nga Mi: Nga Mi là một trong bốn ngọn núi Phật giáo lớn của Trung Quốc, gắn với Phổ Hiền Bồ Tát, cách Lạc Sơn không xa. Đi chung hai nơi cần ít nhất hai ngày.
• Mùa đi: mùa xuân và mùa thu dễ chịu. Mùa hè Tứ Xuyên nóng ẩm, mưa nhiều; kỳ nghỉ lễ dài của Trung Quốc rất đông, hàng chờ Cửu Khúc Sạn Đạo có thể kéo dài nhiều giờ.

Góc nhìn hôm nay

Lạc Sơn Đại Phật thường được dùng làm ví dụ trong các cuộc bàn về bảo tồn di sản đá ngoài trời: tượng đã sống qua hơn mười hai thế kỷ, nhưng mấy chục năm gần đây phong hoá nhanh hơn do mưa axit và lượng khách lớn. Người đi tham quan góp phần giữ tượng bằng những việc đơn giản: không chạm tay lên đá ở chân tượng, không khắc chữ, không vứt rác xuống sông.

Muốn đọc thêm, hồ sơ di sản của UNESCO về Nga Mi – Lạc Sơn là điểm khởi đầu tốt. Với người Việt, so sánh Lạc Sơn với các tượng Phật ngoài trời ở Việt Nam — phần lớn đúc bê tông từ thập niên 1960 trở lại — giúp thấy rõ: chất liệu và cách thoát nước quyết định tuổi thọ của một tượng hơn là kích thước.