Borobudur Indonesia: đền Phật giáo lớn nhất thế giới trên đảo Java

Borobudur là đền Phật giáo lớn nhất thế giới, nằm ở miền trung đảo Java, Indonesia, cách thành phố Yogyakarta khoảng 40 km về phía tây bắc. Đền được xây khoảng thế kỷ 8–9 dưới triều Sailendra, gồm chín tầng nền xếp chồng theo bố cục mạn-đà-la, với 504 tượng Phật và hơn 2.600 tấm phù điêu theo số liệu của UNESCO. Quần thể đền Borobudur được ghi danh di sản thế giới năm 1991; nhiều người chọn đến lúc bình minh để ngắm sương phủ thung lũng và núi lửa xung quanh.

Ai xây và xây khi nào

Borobudur không có bia ghi người xây hay năm khởi công. Dựa trên kiểu chữ khắc ở chân đền và phong cách nghệ thuật, giới nghiên cứu xác định đền được xây khoảng cuối thế kỷ 8 đến giữa thế kỷ 9, thời vương triều Sailendra, một dòng vua theo Phật giáo Đại thừa ở miền trung Java. Quá trình xây kéo dài nhiều thập kỷ, có dấu vết thay đổi thiết kế giữa chừng.

Đền dựng trên một quả đồi tự nhiên, được đắp và bọc đá núi lửa andesite, ước tính khoảng hai triệu khối đá được cắt, lắp ghép không dùng vữa, chỉ bằng mộng và chốt. Cái tên "Borobudur" có nghĩa là gì vẫn còn được bàn; một số giả thuyết nối với chữ "vihara" (tu viện) và "budur" (trên đồi), nhưng chưa có kết luận chắc.

Kiến trúc mạn-đà-la: đi từ dưới lên là đi từ đời thường đến giác ngộ

Nhìn từ trên cao, Borobudur là một mạn-đà-la (maṇḍala), sơ đồ vũ trụ bằng hình vuông lồng hình tròn quen thuộc trong Phật giáo Đại thừa và Kim Cương thừa. Đền có sáu tầng nền vuông bên dưới, ba tầng nền tròn bên trên, và một bảo tháp lớn ở đỉnh. Kết cấu này thường được giải thích tương ứng với ba cõi trong vũ trụ quan Phật giáo:

Người hành hương đi từ cổng phía đông, đi nhiễu theo chiều kim đồng hồ ở mỗi tầng, đọc phù điêu từ trái sang phải, rồi mới lên tầng trên. Tính hết các hành lang, quãng đường đi nhiễu toàn bộ lên tới vài cây số. Đi như vậy là "đọc" một bộ kinh bằng đá từ đầu đến cuối.

Những con số theo UNESCO

• 504 tượng Phật: 432 tượng trong các khám ở tầng vuông và 72 tượng trong các bảo tháp đục lỗ ở tầng tròn. Nhiều tượng đã mất đầu do bị lấy trộm trong quá khứ.
• 2.672 tấm phù điêu, gồm 1.460 tấm kể chuyện và 1.212 tấm trang trí.
• 72 bảo tháp nhỏ hình chuông có lỗ hình thoi hoặc hình vuông trên ba tầng tròn, cộng một bảo tháp lớn ở đỉnh.

Các tượng Phật trên bốn mặt tầng vuông kết những thủ ấn khác nhau theo hướng: hướng đông ấn xúc địa, hướng nam ấn thí nguyện, hướng tây ấn thiền định, hướng bắc ấn vô uý; hàng khám cao nhất của tầng vuông kết ấn giảng pháp (vitarka) ở cả bốn mặt, còn 72 tượng trong bảo tháp ở tầng tròn kết ấn chuyển pháp luân. Quan sát tay tượng khi đi vòng là cách hay để biết mình đang đứng ở mặt nào.

Phần chân bị che

Năm 1885, nhà khảo cổ người Hà Lan J. W. IJzerman phát hiện phía sau một vành đá bao quanh chân đền là một dãy phù điêu được che kín. Đó là 160 tấm phù điêu Karmavibhaṅga về nhân quả. Lý do bị che vẫn còn tranh luận: có thể để gia cố chân đền khỏi sụt lún, có thể vì lý do tôn giáo. Ngày nay chỉ để lộ một đoạn nhỏ ở góc đông nam cho khách xem; phần còn lại vẫn nằm sau vành đá, ảnh chụp từ thời phát hiện được trưng bày trong bảo tàng.

Bị bỏ quên, tái phát hiện và trùng tu

Sau khoảng thế kỷ 10, trung tâm quyền lực ở Java dời sang phía đông, có thể liên quan đến các đợt phun trào của núi lửa Merapi. Borobudur dần bị bỏ hoang, tro núi lửa và cây rừng phủ lên.

Năm 1814, khi Anh tạm cai quản Java, Thomas Stamford Raffles nghe tin về một ngôi đền trong rừng và cử kỹ sư người Hà Lan H. C. Cornelius đến khảo sát, dọn cây cối. Đầu thế kỷ 20, kỹ sư Theodoor van Erp tu bổ lần đầu. Nhưng chính đợt trùng tu lớn từ năm 1975 đến 1982 do chính phủ Indonesia và UNESCO phối hợp mới cứu đền khỏi lún sụt và nước ngấm: hơn một triệu khối đá được tháo ra, làm sạch, lắp lại trên nền bê tông có hệ thoát nước mới.

Đền còn phải chịu thiên tai: tro núi lửa Merapi năm 2010 phủ kín các tầng, buộc phải đóng cửa để làm sạch từng khe đá.

Đi Borobudur lúc bình minh và quy định leo đền

Bình minh là thời điểm nhiều người mong nhất: mặt trời lên sau núi lửa Merapi và Merbabu, sương phủ những rặng dừa dưới thung lũng, các bảo tháp chuông ửng hồng. Có hai cách ngắm:

1. Từ đồi bên ngoài, như đồi Punthuk Setumbu cách vài cây số, nhìn về phía đền nổi trên biển sương.
2. Từ chính đền, nếu có chương trình đón bình minh được ban quản lý cho phép vào thời điểm đi.

Từ năm 2023, để giảm mài mòn đá, ban quản lý giới hạn số người được lên các tầng trên mỗi ngày, đi theo nhóm có hướng dẫn và phát dép riêng làm bằng sợi tự nhiên. Quy định này có thể thay đổi; đặt lượt lên đền trước qua kênh chính thức và kiểm lại trước khi đi.

Ngày xưa có tục thò tay vào lỗ bảo tháp để chạm tượng Phật bên trong, tin rằng sẽ gặp may. Đó là tục dân gian; nay việc chạm tượng, ngồi hay leo lên bảo tháp đều bị cấm để bảo vệ di sản.

Lễ Vesak và các đền lân cận

Mỗi năm vào ngày Vesak (Waisak), Phật tử Indonesia và các nước tổ chức đoàn rước từ đền Mendut qua đền Pawon đến Borobudur, ba ngôi đền nằm gần như thẳng hàng. Mendut còn giữ ba pho tượng đá lớn bên trong, nổi tiếng nhất là tượng Phật ngồi thõng chân. Hai đền này nằm trong cùng hồ sơ di sản UNESCO với Borobudur và rất đáng ghé.

Gần Yogyakarta còn có quần thể Prambanan của Ấn Độ giáo, cũng là di sản thế giới, cho thấy hai tôn giáo từng cùng tồn tại ở Java thời ấy.

Góc nhìn hôm nay: đọc một bộ kinh bằng chân

Borobudur được thiết kế để đi chứ không chỉ để nhìn. Người xưa muốn người hành hương bước qua từng tầng, đọc từng câu chuyện, cho đến khi ra khỏi thế giới hình ảnh và đứng giữa những bảo tháp trống trơn, nhìn ra trời rộng. Nhiều người ra về nhớ nhất không phải con số, mà khoảnh khắc ấy.

• Dành ít nhất ba giờ trong đền, đi trọn ít nhất một tầng hành lang theo đúng chiều để đọc phù điêu, đừng leo thẳng lên đỉnh.
• Mang mũ, nước uống và áo khoác nhẹ: bình minh hơi lạnh, trưa nắng gắt, đền không có bóng râm.
• Mặc kín vai và gối; nhiều nơi phát xà rông để quấn khi cần.
• Muốn tìm hiểu kỹ, tìm đọc hồ sơ "Borobudur Temple Compounds" trên trang UNESCO và các bản tóm tắt chuyện Thiện Tài đồng tử trong kinh Hoa Nghiêm trước khi đi.