Sarnath (vườn Lộc Uyển): nơi Đức Phật giảng bài pháp đầu tiên

Sarnath, kinh Việt gọi là vườn Lộc Uyển (vườn Nai), là nơi Đức Phật giảng bài pháp đầu tiên cho năm anh em Kiều Trần Như sau khi thành đạo, sự kiện gọi là "chuyển pháp luân". Sarnath nằm cách thành phố Varanasi khoảng 10 km về phía đông bắc, bang Uttar Pradesh, Ấn Độ. Đến đây nên xem ba thứ: tháp Dhamek bằng gạch đá cao khoảng 43 m, phế tích tu viện cổ và bảo tàng Sarnath, nơi giữ đầu trụ bốn sư tử của vua A Dục.

Vì sao Đức Phật đến Sarnath

Theo kinh văn, sau khi thành đạo ở Bodh Gaya, Đức Phật nghĩ đến năm người bạn đồng tu cũ: Kiều Trần Như (Koṇḍañña), Bạt Đề (Bhaddiya), Thập Lực Ca Diếp (Vappa), Ma Ha Nam (Mahānāma) và A Thuyết Thị (Assaji). Họ từng cùng Ngài tu khổ hạnh, rồi bỏ đi khi Ngài nhận bát cơm sữa vì cho rằng Ngài đã thối chí. Lúc ấy họ đang ở Isipatana, "nơi các vị ẩn sĩ tụ về", gần thành Ba-la-nại (Bārāṇasī, nay là Varanasi).

Ngài đi bộ một quãng đường dài, theo đường hiện nay là khoảng hơn 200 km, từ Bodh Gaya đến đây. Năm người lúc đầu hẹn nhau sẽ không đứng dậy đón, nhưng khi Ngài đến gần thì không ai giữ được ý định ấy. Đó là lúc bài pháp đầu tiên được nói ra.

Bài pháp đầu tiên nói gì

Bài giảng này được ghi lại thành kinh Chuyển Pháp Luân (Dhammacakkappavattana Sutta) trong Tương Ưng Bộ. Diễn ý ngắn gọn, bài kinh nói ba ý lớn:

1. Trung đạo: tránh hai cực đoan, đắm chìm trong dục lạc và hành hạ thân xác. Chính Ngài đã đi qua cả hai trước khi giác ngộ.
2. Bốn sự thật (Tứ diệu đế): khổ, nguyên nhân của khổ, sự chấm dứt khổ, và con đường dẫn đến chấm dứt khổ.
3. Con đường tám nhánh (Bát chánh đạo) là nội dung của sự thật thứ tư.

Nghe xong, Kiều Trần Như là người đầu tiên chứng ngộ, và năm vị trở thành năm vị tăng đầu tiên. Từ đây có đủ Tam bảo: Phật, Pháp, Tăng. Đó là lý do Sarnath được coi là nơi "khai sinh" Tăng đoàn. Cũng tại vùng này, theo kinh văn, chàng thanh niên Yasa con nhà giàu ở Ba-la-nại cùng bạn bè xuất gia, và Đức Phật an cư mùa mưa đầu tiên ở Isipatana trước khi gửi các đệ tử đi khắp nơi.

Chữ "chuyển pháp luân" nghĩa là làm cho bánh xe Pháp lăn đi. Bánh xe là biểu tượng sớm nhất của giáo pháp trong nghệ thuật Phật giáo, từ thời chưa tạc tượng Phật. Ở Sarnath, hình bánh xe gặp ở khắp nơi: trên đầu trụ, trên phù điêu, trên tượng.

Tháp Dhamek: khối tháp lớn nhất còn đứng

Đi vào khu phế tích, công trình nổi bật nhất là tháp Dhamek hình trụ tròn, theo số liệu của Cơ quan Khảo cổ Ấn Độ (ASI) cao khoảng 43,6 m và đường kính chân khoảng 28 m. Phần dưới ốp đá chạm hoa văn hình học và dây hoa rất tinh xảo; phần trên xây gạch, trông như chưa hoàn thiện.

Cấu trúc hiện nay chủ yếu có niên đại thời Gupta, khoảng thế kỷ 5–6, xây chồng lên một công trình sớm hơn có thể từ thời A Dục. Truyền thống cho rằng tháp đánh dấu nơi Đức Phật giảng bài pháp đầu tiên. Khi khảo cổ học đào vào lòng tháp, không tìm thấy xá lợi, nên nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là tháp tưởng niệm hơn là tháp thờ xá lợi.

Người hành hương thường đi nhiễu quanh tháp theo chiều kim đồng hồ, nhiều đoàn dán lá vàng mỏng lên chân tháp theo phong tục Đông Nam Á. Nếu muốn làm, chỉ dán ở chỗ ban quản lý cho phép, không dán lên phần đá chạm.

Những phế tích khác trong khu

Nền tháp Dharmarajika

Gần Dhamek là một vòng nền gạch tròn, dấu tích của tháp Dharmarajika, được cho là do vua A Dục dựng. Câu chuyện về nó là một bài học buồn về di sản: năm 1794, người làm cho viên quan Jagat Singh ở Benares đã phá tháp để lấy gạch xây nhà. Trong lòng tháp tìm thấy một hộp đựng xá lợi, theo các ghi chép thì xá lợi đã bị thả xuống sông Hằng. Chính vụ việc này khiến giới học giả bắt đầu chú ý đến Sarnath.

Trụ A Dục và nền chính điện

Thân trụ đá của vua A Dục nay gãy thành nhiều khúc, phần gốc vẫn đứng tại chỗ trong một mái che kính, có khắc sắc chỉ của nhà vua cảnh báo việc chia rẽ Tăng đoàn. Gần đó là nền của một ngôi điện lớn, theo du ký Huyền Trang có thể là "chính điện" nơi Đức Phật hay ngồi.

Tháp Chaukhandi

Trên đường từ Varanasi vào, trước khu chính khoảng một cây số, có một gò tháp gạch cao, trên đỉnh có một tháp canh tám cạnh. Theo truyền thống, đây là nơi Đức Phật gặp lại năm anh em Kiều Trần Như. Tháp tám cạnh trên đỉnh được xây năm 1588 thời hoàng đế Akbar để ghi dấu chuyến ghé thăm của vua cha Humayun, một lớp lịch sử khác chồng lên thánh tích.

Bảo tàng Sarnath và đầu trụ sư tử

Bảo tàng khảo cổ Sarnath, mở cửa năm 1910, là một trong những bảo tàng tại chỗ lâu đời nhất của ASI. Hai hiện vật nhất định phải xem:

• Đầu trụ bốn sư tử của vua A Dục, tìm thấy năm 1905: bốn con sư tử quay lưng vào nhau, đứng trên một bệ tròn có hình bánh xe xen kẽ với voi, ngựa, bò và sư tử. Đá được mài bóng loáng đến mức nhiều người tưởng là kim loại. Đây là hình mẫu cho quốc huy Ấn Độ.
• Tượng Phật ngồi chuyển pháp luân thời Gupta (thế kỷ 5), bằng sa thạch, hai tay kết ấn chuyển pháp luân trước ngực, dưới bệ khắc năm vị tăng và hình bánh xe. Nhiều người coi đây là một trong những tượng Phật đẹp nhất từng được tạc ở Ấn Độ.

Bảo tàng thường cấm chụp ảnh bên trong và yêu cầu gửi túi lớn. Lịch mở cửa có ngày nghỉ cố định trong tuần, nên kiểm trước để khỏi đến đúng ngày đóng cửa.

Chùa mới và vườn nai

Cạnh khu phế tích là chùa Mulagandhakuti Vihara do Hội Đại Bồ Đề của ông Anagarika Dharmapala xây, khánh thành năm 1931. Tường chùa có bộ tranh tường về đời Đức Phật do hoạ sĩ Nhật Kosetsu Nosu vẽ trong thập niên 1930. Sân sau có cây bồ đề được chiết từ cây Anuradhapura ở Sri Lanka, và một dãy bảng đá khắc bài kinh Chuyển Pháp Luân bằng nhiều thứ tiếng.

Tên "vườn Nai" có gốc từ một truyện tiền thân (Jātaka) kể về vua nai Nigrodha xin chết thay cho một nai mẹ đang mang thai, khiến nhà vua cảm động, cấm săn bắt nai trong vườn. Ngày nay ở Sarnath vẫn có một khu nuôi nai nhỏ. Khách thường được bán thức ăn để cho nai ăn; nếu muốn, hãy chỉ cho ăn đúng thức ăn và đúng chỗ người chăm sóc quy định.

Quanh Sarnath còn có chùa Thái, chùa Nhật, chùa Tây Tạng, chùa Miến Điện, chùa Trung Hoa và một ngôi đền Kỳ Na giáo, vì truyền thống Jain cũng coi nơi đây gắn với một vị Tirthankara của họ.

Đi Sarnath thế nào cho trọn

Varanasi và Sarnath gần nhau đến mức nhiều đoàn ở khách sạn trong thành phố rồi đi về trong ngày. Từ đây, chặng tiếp theo trong tuyến Tứ động tâm thường là Kushinagar, khoảng nửa ngày xe chạy hoặc hơn.

Góc nhìn hôm nay: bài giảng cho những người từng quay lưng

Chi tiết đáng nhớ nhất ở Sarnath là người nghe bài pháp đầu tiên chính là năm người từng bỏ Đức Phật mà đi. Ngài không tìm những người sẵn sàng tôn vinh mình. Ngài đi hơn hai trăm cây số để nói với những người đã nghi ngờ mình. Đó là một bài học về sự rộng lượng mà ai cũng có thể mang về.

• Trước khi đến, đọc một bản dịch kinh Chuyển Pháp Luân (trong Tương Ưng Bộ, phẩm Tương Ưng Sự Thật). Bài kinh ngắn, đọc trong mười lăm phút.
• Ngồi một lúc trên bãi cỏ cạnh tháp Dhamek, nhìn các đoàn nhiều nước tụng kinh bằng tiếng của mình. Cùng một bài pháp, hàng chục giọng đọc.
• Ở bảo tàng, dừng lâu trước tượng Phật chuyển pháp luân, để ý đôi tay kết ấn: đó là hình ảnh "bánh xe bắt đầu lăn".