Bodh Gaya là nơi Đức Phật thành đạo dưới cội bồ đề, nay là một thị trấn nhỏ ở bang Bihar, miền Bắc Ấn Độ, cách thành phố Gaya khoảng 15 km. Trung tâm là quần thể đền Mahabodhi với ngọn tháp gạch cao khoảng 50 m, Kim cương toà và cây bồ đề hậu duệ của cây xưa; UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 2002. Mùa hành hương đẹp nhất từ tháng 10 đến tháng 3, khi trời mát và các chùa quốc tế tổ chức nhiều khoá lễ.
Từ Uruvelā đến Bodh Gaya
Thời Đức Phật, vùng này có tên Uruvelā, nằm bên bờ sông Nerañjarā (kinh Việt quen gọi sông Ni-liên-thiền, nay là sông Phalgu/Niranjana). Theo kinh văn, sau sáu năm khổ hạnh đến kiệt sức, đạo sĩ Siddhattha nhận bát cơm sữa của cô gái Sujātā, tắm sông, rồi ngồi dưới một cây pippala với quyết tâm không đứng dậy khi chưa giác ngộ. Đêm ấy Ngài thành đạo, trở thành Buddha, "bậc Giác ngộ".
Từ đó cây pippala (Ficus religiosa) được gọi là cây bodhi, tức cây "giác ngộ", tiếng Việt đọc là bồ đề. Tên Bodh Gaya cũng mang nghĩa "Gaya của sự giác ngộ" để phân biệt với thành phố Gaya, một trung tâm hành hương Ấn Độ giáo lâu đời ở gần đó.
Đền Mahabodhi: ngọn tháp qua hai nghìn năm
Theo truyền thống, vua A Dục là người dựng điện thờ đầu tiên bên cây bồ đề vào thế kỷ 3 trước Công nguyên. Ngôi đền hiện nay, theo hồ sơ của UNESCO, được xây khoảng thế kỷ 5–6 thời Gupta, là một trong những đền xây bằng gạch còn đứng sớm nhất ở Ấn Độ. Tháp chính hình chóp vuông thon cao khoảng 50 m, bốn góc có bốn tháp nhỏ, toàn bộ phủ hoa văn và khám thờ.
Đền trải qua nhiều lần hư hại và tu sửa. Các đợt trùng tu lớn diễn ra vào thế kỷ 19, có sự tham gia của triều đình Miến Điện và nhà khảo cổ Alexander Cunningham. Nhiều lan can đá chạm khắc nguyên bản quanh đền, có niên đại khoảng thế kỷ 1 trước Công nguyên, nay được đưa vào bảo tàng khảo cổ ở Bodh Gaya, bản thay thế đứng ngoài trời.
Một chi tiết người hành hương ít biết: đền Mahabodhi từ năm 1949 được quản lý bởi một uỷ ban gồm cả thành viên Phật giáo và Ấn Độ giáo, theo đạo luật riêng của bang Bihar. Chuyện này có gốc từ cuộc vận động của ông Anagarika Dharmapala người Sri Lanka từ cuối thế kỷ 19 nhằm đưa đền về cho cộng đồng Phật tử chăm lo.
Cây bồ đề hôm nay có phải cây xưa?
Câu trả lời ngắn: không phải chính cây Đức Phật ngồi, nhưng là cây cùng dòng giống. Cây bồ đề ở Bodh Gaya đã nhiều lần chết vì già cỗi, thiên tai hoặc bị chặt phá theo ghi chép lịch sử, rồi được trồng lại từ chồi của chính nó hay của cây con.
Theo lời kể phổ biến, cây hiện nay được trồng khoảng thập niên 1880 trong đợt trùng tu do Cunningham giám sát, từ một nhánh của cây bồ đề Jaya Sri Maha Bodhi ở Anuradhapura (Sri Lanka). Cây Sri Lanka thì theo truyền thống được ni sư Saṅghamittā, con gái vua A Dục, mang từ Bodh Gaya sang vào thế kỷ 3 trước Công nguyên. Nghĩa là cây giống đi một vòng hai nghìn năm rồi trở về chốn cũ.
Từ cây Bodh Gaya và cây Anuradhapura, nhiều nhánh được chiết đi khắp châu Á. Ở Việt Nam, cây bồ đề chùa Trấn Quốc (Hà Nội) theo giới thiệu của chùa là cây chiết từ cây Bodh Gaya, do Tổng thống Ấn Độ tặng năm 1959.
Bảy tuần sau thành đạo: những điểm trong quần thể
Theo truyền thống, sau khi thành đạo, Đức Phật ở lại quanh cội bồ đề bảy tuần, mỗi tuần một nơi. Các điểm này được đánh dấu trong và quanh quần thể đền:
| Tuần | Nơi | Theo truyền thống |
|---|---|---|
| 1 | Kim cương toà (Vajrāsana) dưới cội bồ đề | Ngồi thiền hưởng an lạc giải thoát |
| 2 | Animesh Lochana | Đứng nhìn cây bồ đề không chớp mắt để tỏ lòng biết ơn |
| 3 | Ratnachankrama (đường kinh hành châu báu) | Đi kinh hành; nay có những đoá sen đá đánh dấu bước chân |
| 4 | Ratnaghara | Quán chiếu giáo pháp |
| 5 | Cây Ajapāla | Ngồi dưới cây đa của người chăn dê |
| 6 | Hồ Mucalinda | Theo truyền thuyết, rắn chúa Mucalinda che mưa bão cho Đức Phật |
| 7 | Cây Rājāyatana | Hai thương gia dâng thức ăn, trở thành hai cư sĩ đầu tiên |
Vị trí các điểm này do truyền thống và các đợt trùng tu xác định, không phải chỗ nào cũng có bằng chứng khảo cổ. Đi một vòng bảy nơi theo thứ tự là cách hay để hiểu mạch câu chuyện.
Phép ứng xử quanh cây và trong đền
Quần thể Mahabodhi là nơi người từ hàng chục nước đến tu tập cùng lúc: tăng sĩ Tây Tạng lạy dài trên ván gỗ, đoàn Thái Lan, Sri Lanka mặc áo trắng tụng kinh Pāli, đoàn Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật Bản tụng bằng tiếng nước mình. Vài điều nên nhớ:
- Bỏ giày dép trước khi vào khu đền. Mùa đông nền đá rất lạnh, mang tất dày.
- Đi nhiễu theo chiều kim đồng hồ, giữ đền và cây ở bên phải mình.
- Không bẻ lá, không leo rào, không trèo lên bệ quanh cây. Lá rụng thường được nhân viên gom lại; muốn xin một chiếc lá, hãy hỏi người phụ trách thay vì tự nhặt trong khu rào.
- Không ngồi chiếm chỗ lâu ở những vị trí sát Kim cương toà vào giờ đông; các đoàn thường luân phiên.
- Giữ trật tự âm thanh: tụng kinh vừa đủ nhóm mình nghe, không mở loa.
- Điện thoại, máy ảnh: quy định về mang điện thoại và chụp ảnh trong khu đền đã thay đổi nhiều lần. Hỏi tại cổng, có nơi gửi đồ.
- Không đặt tiền lên tượng, lên cây. Muốn cúng dường, dùng thùng công đức chính thức của ban quản lý.
Quanh Bodh Gaya: Sujata, Dungeshwari và các chùa quốc tế
Bên kia sông Niranjana là làng Bakraur, nơi có tháp Sujata, một gò tháp gạch được cho là đánh dấu nhà của cô gái dâng bát cơm sữa. Mùa khô, lòng sông gần như cạn, có thể đi bộ qua cát; mùa mưa nước lớn.
Cách khoảng mười mấy cây số về phía đông bắc là núi Dungeshwari (người hành hương gọi là Pragbodhi, núi "trước giác ngộ"), có những hang đá mà truyền thống cho là nơi đạo sĩ Siddhattha tu khổ hạnh. Đường lên hang có nhiều trẻ em và người xin tiền; nên đi cùng hướng dẫn viên và chuẩn bị tinh thần từ chối nhẹ nhàng.
Trong thị trấn có hàng chục chùa do các nước xây: chùa Thái, chùa Nhật với tượng Đại Phật ngồi ngoài trời cao khoảng 25 m (khánh thành năm 1989), chùa Bhutan, chùa Tây Tạng, chùa Miến Điện, và một số chùa Việt. Các chùa Việt thường là nơi đoàn từ Việt Nam ăn chay, nghỉ trưa và nghe giảng.
Mùa hành hương và cách đến
Thời điểm đông nhất là từ tháng 11 đến tháng 2, khi nhiều hệ phái tổ chức các khoá lễ lớn kéo dài nhiều ngày. Tháng 12 và tháng 1 sáng sớm sương mù dày, rét, khói bụi nhiều. Từ tháng 4 trời nóng gắt, có ngày vượt 40°C; tháng 7 đến tháng 9 là mùa mưa. Ngày Phật Đản theo lịch Ấn Độ (Buddha Purnima, trăng tròn khoảng tháng 4–5) cũng rất đông.
Sân bay gần nhất là sân bay Gaya, cách Bodh Gaya chừng 10 km. Vào mùa hành hương, Gaya có thêm các chuyến bay quốc tế theo mùa từ một số nước châu Á; lịch thay đổi từng năm. Ngoài ra có thể bay đến Patna (khoảng 3–4 giờ xe) hoặc Varanasi rồi đi đường bộ. Ga tàu Gaya nằm trên tuyến chính Delhi – Kolkata.
Góc nhìn hôm nay: ngồi dưới một cái cây
Điều giản dị nhất ở Bodh Gaya cũng là điều dễ quên giữa đám đông: sự giác ngộ diễn ra dưới một cái cây, giữa trời đất, không phải trong cung điện hay điện thờ. Người đến có thể dành ít nhất một buổi sáng chỉ để ngồi yên dưới bóng cây, thay vì chạy cho kịp lịch tour.
- Đến cổng đền lúc mở cửa sáng sớm, khi sương còn phủ và người chưa đông.
- Đọc trước đoạn kinh kể về đêm thành đạo và bài kệ "nhà xây dựng" Đức Phật nói sau giác ngộ (kinh Pháp Cú, phẩm Già, kệ 153–154) để biết mình đang ngồi ở đâu trong câu chuyện.
- Ghé bảo tàng khảo cổ Bodh Gaya để xem những tấm lan can đá nguyên bản, hiểu ngôi đền xưa trông thế nào.
- Về nhà, ghé thăm cây bồ đề ở một ngôi chùa gần mình và kể lại cho con cháu nghe cây ấy có họ hàng xa ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Bodh Gaya ở đâu?
Bodh Gaya là một thị trấn ở bang Bihar, miền Bắc Ấn Độ, cách thành phố Gaya khoảng 15 km. Đây là nơi Đức Phật thành đạo dưới cội bồ đề, một trong bốn nơi Tứ động tâm.
Cây bồ đề ở Bodh Gaya có phải cây Phật ngồi thành đạo không?
Không phải chính cây xưa, vì cây đã chết và được trồng lại nhiều lần trong lịch sử. Cây hiện nay theo lời kể phổ biến được trồng khoảng thập niên 1880 từ nhánh cây Jaya Sri Maha Bodhi ở Sri Lanka, vốn chiết từ cây gốc ở Bodh Gaya.
Đền Mahabodhi được UNESCO công nhận năm nào?
Quần thể đền Mahabodhi ở Bodh Gaya được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 2002. Ngôi đền gạch hiện nay có niên đại khoảng thế kỷ 5–6.
Đi Bodh Gaya mùa nào đẹp nhất?
Từ tháng 10 đến tháng 3 trời mát, thuận cho hành hương; tháng 12 và tháng 1 có sương mù và lạnh. Từ tháng 4 trời rất nóng, tháng 7 đến tháng 9 là mùa mưa.
Có được nhặt lá bồ đề ở Bodh Gaya không?
Không nên tự bẻ lá hay vào trong rào để nhặt. Lá rụng thường được nhân viên gom lại; muốn xin một chiếc lá làm kỷ niệm, hãy hỏi người phụ trách khu đền.