Đại Phật Kamakura: tượng đồng A Di Đà ngồi ngoài trời từ thế kỷ 13

Đại Phật Kamakura (Kamakura Daibutsu) là tượng Phật A Di Đà ngồi bằng đồng ở chùa Kōtoku-in, thành phố Kamakura, tỉnh Kanagawa, Nhật Bản. Tượng cao khoảng 11,3 m (khoảng 13,35 m nếu tính bệ), nặng khoảng 121 tấn, được khởi đúc khoảng năm 1252. Điện thờ bằng gỗ che tượng đã mất từ cuối thế kỷ 15 — thường được nói là do sóng thần năm 1498 — nên từ đó đến nay tượng ngồi ngoài trời, và là một trong những biểu tượng quen thuộc nhất của Nhật Bản.

Từ Tokyo, đi tàu khoảng một giờ tới Kamakura, rồi đổi sang tuyến Enoden tới ga Hase, đi bộ khoảng mười phút là tới. Một điểm đặc biệt: khách có thể bước vào trong lòng tượng để xem cấu trúc đúc đồng từ bên trong.

Từ tượng gỗ đến tượng đồng

Kamakura là thủ phủ của chính quyền Mạc phủ Kamakura (cuối thế kỷ 12 – đầu thế kỷ 14). Theo Azuma Kagami — bộ biên niên sử của chính quyền này — vào năm 1238 đã có việc khởi dựng một tượng Đại Phật bằng gỗ, nhờ tiền quyên góp do một vị tăng tên Jōkō đi vận động. Tượng gỗ và điện thờ hoàn thành khoảng năm 1243.

Đến năm 1252, cũng theo Azuma Kagami, việc đúc một tượng đồng bắt đầu. Không rõ tượng gỗ bị hư hại vì bão hay được thay thế theo kế hoạch; các nhà nghiên cứu vẫn bàn. Người đúc tượng cũng không được ghi chắc chắn — tên một số thợ đúc thời đó được nhắc đến trong các giả thuyết, nhưng chưa có tài liệu xác định. Đây là chỗ nên nói thật: lịch sử ban đầu của tượng còn nhiều khoảng trống.

Điều chắc chắn là tượng đồng ban đầu được dát vàng; ngày nay vẫn còn thấy dấu vàng nhỏ ở vùng má và tai nếu nhìn kỹ.

Vì sao tượng mất điện thờ

Tượng từng được che trong một chính điện gỗ lớn. Theo các ghi chép được dẫn lại, điện bị hư hại vì bão vào thế kỷ 14, được sửa, rồi đến cuối thế kỷ 15 thì mất hẳn. Cách giải thích phổ biến nhất là trận sóng thần năm 1498 đã cuốn trôi chính điện; một số nhà nghiên cứu cho rằng điện có thể đã mất trước đó. Dù nguyên nhân là gì, từ khoảng cuối thế kỷ 15, tượng ngồi giữa trời.

Dấu tích còn lại là các tảng đá kê cột của chính điện cũ, nằm quanh sân. Đứng giữa những tảng đá này, có thể hình dung quy mô toà điện năm xưa — và hiểu vì sao người Kamakura quen nhìn tượng Phật trên nền trời, bốn mùa thay đổi phía sau lưng tượng.

Tượng qua động đất và các lần gia cố

Tượng là Quốc bảo của Nhật Bản. Đợt gia cố giữa thế kỷ 20 là bài học thú vị: người ta không cố "làm mới" tượng mà chỉ gia cố để tượng chịu được động đất, giữ lại màu đồng xanh của thời gian. Lớp gỉ xanh đó là chính là dấu tuổi mà khách đến để nhìn.

Bước vào trong lòng tượng

Ở phía sau, một cửa nhỏ dẫn vào thân tượng rỗng. Bên trong không có gì để thờ, chỉ là vách đồng — nhưng chính đó là điều đáng xem. Có thể thấy tượng được đúc thành nhiều khoanh nằm ngang chồng lên nhau, mỗi khoanh lại gồm nhiều mảng, mối ghép lộ rõ trên vách. Từ đó hiểu được kỹ thuật đúc đồng thế kỷ 13: rót từng phần tại chỗ, lớp sau đúc nối lên lớp trước.

Lối vào hẹp, bên trong mùa hè rất nóng; giờ mở cửa vào lòng tượng có thể khác giờ mở cửa chùa và có lúc tạm đóng. Người sợ chỗ kín nên chỉ nhìn từ cửa.

Những chi tiết nên tìm khi đứng trước tượng

• Thủ ấn: hai tay đặt trên lòng, ngón tay tạo thành ấn thiền định đặc trưng của A Di Đà trong điêu khắc Nhật — biểu thị sự an trú trong định.
• Dáng hơi nghiêng về trước: tượng được tạo dáng hơi cúi, nên khi đứng ở sân nhìn lên, khuôn mặt cân đối hơn. Chụp từ quá gần sẽ thấy đầu to.
• Đôi dép rơm khổng lồ: treo ở hành lang phía sau, là món quà bện tặng tượng theo truyền thống, được thay mới theo thời gian.
• Tượng trong thơ: Đại Phật Kamakura đi vào thơ của nhiều người, từ nữ thi sĩ Nhật Yosano Akiko tới nhà văn Anh Rudyard Kipling cuối thế kỷ 19; trong khuôn viên có bia khắc thơ.
• Bốn mùa phía sau tượng: hoa anh đào đầu tháng 4, lá đỏ cuối tháng 11 đến đầu tháng 12.

Đi Kamakura một ngày

1. Sáng sớm – Đại Phật: tới gần giờ mở cửa để sân còn vắng, ánh sáng dịu.
2. Chùa Hase-dera: cách vài phút đi bộ, nổi tiếng với tượng Quán Âm mười một mặt bằng gỗ trong điện và khu vườn nhìn ra biển.
3. Trưa – phố Komachi: dãy phố gần ga Kamakura.
4. Chiều – đền Tsurugaoka Hachimangū và các thiền viện ở Kita-Kamakura như Engaku-ji, Kenchō-ji — những thiền viện Lâm Tế lâu đời, rất hợp với người muốn tìm không khí thiền.

Cuối tuần và mùa lá đỏ, tàu Enoden rất đông; đi ngày thường thoải mái hơn nhiều.

Phép ứng xử

Kōtoku-in là chùa đang hoạt động. Đứng lễ trước lư hương, không trèo lên bệ, không dựa vào tượng. Ở Nhật, khách thường chắp tay cúi đầu một lần trước tượng là đủ; không cần lạy dài như ở chùa Việt. Không ăn uống ngay trước tượng. Khi vào lòng tượng, đi nhẹ, nói nhỏ vì âm thanh vang mạnh trong khối đồng.

Góc nhìn hôm nay

Kamakura cho thấy một điều ngược với cuộc đua tượng khổng lồ: một tượng chỉ cao hơn mười mét, mất cả mái che, vẫn có thể trở thành biểu tượng của cả một quốc gia sau gần tám thế kỷ. Thứ làm nên giá trị không phải kích thước mà là tuổi, câu chuyện và cách người ta chăm giữ — gia cố cho an toàn, nhưng không làm mới đến mức xoá mất dấu thời gian.

Với các tượng Phật ngoài trời ở Việt Nam, bài học từ Kamakura là bảo trì theo hướng "giữ" chứ không phải "sơn lại cho mới". Muốn tìm hiểu thêm, trang giới thiệu của chùa Kōtoku-in có phần lịch sử bằng tiếng Anh, và nhiều bảo tàng Nhật có tài liệu về kỹ thuật đúc đồng thời Kamakura.