Kushinagar, kinh Việt gọi là Câu-thi-na (Kusinārā), là nơi Đức Phật nhập Niết Bàn ở tuổi tám mươi, giữa hai cây sala trong khu rừng của bộ tộc Malla. Nơi này nay thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ, cách thành phố Gorakhpur khoảng 50 km về phía đông. Hai điểm chính là đền Mahaparinirvana với tượng Phật nằm bằng sa thạch dài khoảng 6 m có từ thế kỷ 5, và tháp Ramabhar đánh dấu nơi trà tỳ (hoả táng).
Những ngày cuối: từ Vương Xá đến Câu-thi-na
Kinh Đại Bát-niết-bàn (Trường Bộ kinh) kể lại những tháng cuối đời Đức Phật như một chuyến đi bộ dài: từ thành Vương Xá đi lên phía bắc, qua làng Nālandā, qua Pāṭaligāma (sau này là Pataliputra, nay là Patna), vượt sông Hằng, ghé thành Tỳ-xá-ly, nơi Ngài an cư mùa mưa cuối cùng và báo trước rằng ba tháng nữa sẽ nhập diệt.
Ở làng Pāvā, Ngài nhận bữa ăn cuối cùng do người thợ rèn Cunda dâng, sau đó lâm bệnh nặng. Món ăn ấy trong kinh gọi là sūkaramaddava, một từ mà các nhà chú giải hiểu khác nhau, có người cho là một món thịt heo, có người cho là một loại nấm. Đây là chỗ còn tranh luận, không nên khẳng định bên nào. Điều kinh nhấn mạnh là Đức Phật dặn Ānanda nói với Cunda rằng bữa ăn ấy là một phước lớn, để Cunda khỏi ân hận.
Ngài tiếp tục đi, dù rất mệt, đến rừng sala của người Malla ở Kusinārā. Ở đó Ngài nằm nghiêng bên phải giữa hai cây sala, đầu quay về hướng bắc, tư thế được gọi là "thế nằm sư tử". Hình ảnh này về sau trở thành mẫu cho mọi tượng Phật nằm ở châu Á.
Đêm cuối cùng: người đệ tử sau chót và lời dạy sau chót
Kinh kể rằng trong đêm ấy, một du sĩ tên Subhadda xin gặp. Ānanda muốn từ chối vì sợ Thầy mệt, nhưng Đức Phật cho vào và giảng cho ông. Subhadda xuất gia ngay đêm đó, trở thành người đệ tử cuối cùng được chính Đức Phật nhận.
Ngài hỏi chư tăng ba lần xem còn ai nghi ngờ gì về Phật, Pháp, Tăng thì hỏi ngay, để sau khỏi hối tiếc. Không ai hỏi. Lời dạy cuối cùng, diễn ý theo bản Pāli: mọi pháp do duyên hợp thành đều phải hoại diệt, hãy tinh tấn, đừng buông lung. Sau đó Ngài nhập các tầng thiền định và nhập Niết Bàn.
Theo truyền thống Nam tông, sự kiện này cùng với đản sinh và thành đạo đều rơi vào ngày trăng tròn tháng Vesākha, nên lễ Vesak tưởng niệm cả ba. Phật giáo Bắc tông ở Việt Nam thường kỷ niệm Phật nhập Niết Bàn vào rằm tháng Hai âm lịch.
Sau lễ trà tỳ: tám phần xá lợi
Người Malla tổ chức lễ cúng dường bảy ngày rồi trà tỳ thân Đức Phật ở điện Makuṭabandhana, phía đông thành. Sau lễ, nhiều vương quốc và bộ tộc cử người đến xin xá lợi, suýt dẫn đến tranh chấp. Một vị Bà-la-môn tên Doṇa (Hương Tánh) đứng ra hoà giải, chia xá lợi làm tám phần cho tám nơi về dựng tháp thờ; ông giữ lại chiếc bình đựng, còn bộ tộc Moriya đến muộn nhận phần tro.
Chuyện chia xá lợi là gốc của truyền thống bảo tháp trong Phật giáo. Theo truyền thống, vua A Dục về sau đã mở các tháp cũ, chia xá lợi ra để dựng thêm nhiều tháp khắp lãnh thổ.
Đền Mahaparinirvana và tượng Phật nằm
Đền Mahaparinirvana hiện nay là một ngôi điện trắng, mái vòm thấp, được xây lại năm 1956 nhân dịp kỷ niệm 2.500 năm Phật nhập Niết Bàn theo cách tính của các nước Phật giáo. Bên trong là pho tượng Phật nằm dài khoảng 6,1 m, tạc từ một khối sa thạch đỏ, nằm nghiêng bên phải, đầu hướng bắc.
Tượng được nhà khảo cổ A. C. L. Carlleyle tìm thấy năm 1876 trong đống đổ nát, khi đó đã vỡ nhiều mảnh và được ghép lại. Trên bệ có dòng chữ cho biết người cúng dường là một vị tăng tên Haribala, chữ viết thuộc thời Gupta khoảng thế kỷ 5. Tượng thường được phủ những tấm y vàng mà người hành hương dâng; nhìn kỹ, khuôn mặt tượng được nhiều người tả là thanh thản, như đang ngủ.
Ngay sau đền là một bảo tháp lớn hình bát úp, phần lõi có từ rất sớm và được trùng tu nhiều lần. Khi khai quật đầu thế kỷ 20, người ta tìm thấy trong tháp một bình đồng có dòng chữ cho thấy nơi đây gắn với Niết Bàn của Đức Phật, góp phần xác nhận vị trí Kushinagar.
Tháp Ramabhar và đền Mathakuar
Tháp Ramabhar nằm cách đền Mahaparinirvana khoảng 1,5 km về phía đông, là một gò tháp gạch lớn, được cho là dựng trên nơi trà tỳ, tức điện Makuṭabandhana trong kinh. Tháp không leo lên được; người hành hương đi nhiễu quanh chân tháp, nhiều đoàn dán lá vàng ở bệ dưới. Chiều tối ở đây yên tĩnh, có cái ao rộng bên cạnh.
Đền Mathakuar cách đền chính vài trăm mét, thờ một pho tượng Phật ngồi bằng đá đen kết ấn xúc địa, có niên đại khoảng thế kỷ 10–11. Theo một số truyền thống địa phương, đây là nơi Đức Phật nghỉ chân lần cuối trước khi đến rừng sala. Thông tin về điểm này chủ yếu dựa trên truyền thống, ít chứng cứ hơn hai điểm kia.
Cây sala: đừng nhầm với cây ở chùa Việt
Cây sala trong kinh là Shorea robusta, một loài cây gỗ lớn rừng nhiệt đới Nam Á, hoa nhỏ màu vàng nhạt. Cây "sala" trồng nhiều ở chùa Việt, có hoa to màu hồng đỏ mọc trên thân, thật ra là cây đầu lân (Couroupita guianensis) gốc Nam Mỹ, chỉ được gọi lẫn tên. Ở Kushinagar, khuôn viên đền có trồng những cây sala thật, dịp đầu hè ra hoa.
Chuẩn bị khi đến Kushinagar
| Việc | Gợi ý |
|---|---|
| Cách đến | Sân bay quốc tế Kushinagar mở năm 2021, lịch bay còn ít và thay đổi; phổ biến hơn là bay hoặc đi tàu đến Gorakhpur rồi đi xe khoảng 1,5 giờ |
| Nối tuyến | Từ Sarnath/Varanasi mất khoảng 6–8 giờ xe; từ Kushinagar sang Lumbini qua cửa khẩu Sonauli khoảng 4–5 giờ |
| Thời gian nên dành | Một ngày, ở lại một đêm để kịp viếng đền buổi tối và sáng sớm |
| Chùa các nước | Có chùa Thái, Nhật – Sri Lanka, Myanmar, Trung Hoa, Tây Tạng và chùa Việt, là chỗ các đoàn ăn chay, nghỉ trưa |
| Trang phục | Kín vai và gối, dép dễ tháo; mùa đông mang áo ấm vì sáng sớm rất lạnh |
Thời gian xe chạy chỉ là ước lượng, phụ thuộc đường sá, sương mù và giờ khởi hành. Ở Ấn Độ, chặng 200 km có thể mất trọn ngày.
Góc nhìn hôm nay: nơi buồn nhất mà cũng bình yên nhất
Nhiều người hành hương kể rằng Kushinagar là nơi họ bật khóc. Không phải vì sợ hãi, mà vì lần đầu thấy rõ Đức Phật cũng già, cũng bệnh, cũng mệt, cũng ra đi như bao người. Và trong lúc ấy Ngài vẫn lo cho người thợ rèn khỏi ân hận, vẫn nhận thêm một đệ tử, vẫn hỏi xem ai còn thắc mắc. Đó là một cách đối diện cái chết mà ai cũng có thể học.
- Đọc phần cuối kinh Đại Bát-niết-bàn trước khi vào đền; đoạn kinh ngắn nhưng đọc trong không gian ấy rất khác.
- Ngồi yên vài phút trước tượng, không cần tụng dài. Nhiều đoàn chọn một bài kinh ngắn rồi im lặng.
- Dâng y phủ tượng thì làm theo hướng dẫn của người giữ đền, xếp hàng, không chen.
- Về nhà, nếu trong gia đình có người già yếu, có thể nhớ đến chi tiết Đức Phật dặn Ānanda an ủi Cunda: chăm sóc người khác cả trong giờ phút của chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Đức Phật nhập Niết Bàn ở đâu?
Đức Phật nhập Niết Bàn tại Kusinārā (Câu-thi-na), nay là Kushinagar thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ, giữa hai cây sala trong khu rừng của bộ tộc Malla, khi Ngài tám mươi tuổi.
Tượng Phật nằm ở Kushinagar dài bao nhiêu?
Tượng Phật nằm trong đền Mahaparinirvana dài khoảng 6,1 m, tạc từ một khối sa thạch đỏ thời Gupta khoảng thế kỷ 5. Tượng được tìm thấy năm 1876 và ghép lại từ nhiều mảnh vỡ.
Tháp Ramabhar là gì?
Tháp Ramabhar là gò tháp gạch lớn cách đền Mahaparinirvana khoảng 1,5 km, được cho là đánh dấu nơi trà tỳ (hoả táng) thân Đức Phật, tức điện Makuṭabandhana trong kinh.
Lời dạy cuối cùng của Đức Phật là gì?
Theo kinh Đại Bát-niết-bàn bản Pāli, lời dạy cuối cùng có ý: mọi pháp do duyên hợp đều phải hoại diệt, hãy tinh tấn, đừng buông lung. Đây là lời nhắc thực hành chứ không phải lời cầu xin.
Đi Kushinagar từ đâu tiện nhất?
Phổ biến nhất là đến Gorakhpur bằng máy bay hoặc tàu rồi đi xe khoảng 1,5 giờ. Kushinagar có sân bay quốc tế từ năm 2021 nhưng lịch bay còn ít, nên kiểm trước.