Lumbini là nơi Đức Phật Thích Ca đản sinh, nay thuộc tỉnh Lumbini ở miền nam Nepal, cách biên giới Ấn Độ khoảng hơn hai mươi cây số. Bằng chứng quan trọng nhất là trụ đá vua A Dục dựng khoảng năm 249 trước Công nguyên, khắc dòng chữ cho biết Đức Phật sinh ra tại đây. Khu vực được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 1997, gồm đền Maya Devi, ao Puskarini, trụ đá và khu tu viện của nhiều nước, trong đó có chùa Việt.
Lumbini trong kinh và truyền thống
Theo các bản tiểu sử Đức Phật, hoàng hậu Maya (Ma-da) của bộ tộc Thích Ca đang trên đường từ kinh thành Kapilavatthu (Ca-tỳ-la-vệ) về quê mẹ ở Devadaha để sinh nở theo tục lệ. Đến vườn Lumbini, giữa mùa hoa nở, bà dừng lại nghỉ, vịn tay vào một cành cây và hạ sinh thái tử Siddhattha (Tất-đạt-đa). Truyền thống Nam tông gọi cây ấy là cây sala; nhiều tranh tượng Bắc tông vẽ là cây vô ưu (asoka).
Những chi tiết như thái tử vừa sinh đã bước bảy bước, mỗi bước nở một đoá sen, thuộc về truyền thống kể chuyện trong kinh văn và nghệ thuật. Người hành hương có thể hiểu chúng như hình ảnh biểu tượng cho một sự ra đời phi thường, không nhất thiết đọc theo nghĩa đen. Điều có cơ sở khảo cổ là: từ rất sớm, nơi này đã được coi là chốn đản sinh và được triều Maurya tôn vinh.
Trụ đá vua A Dục: tấm "giấy khai sinh" bằng đá
Trụ đá sa thạch ở Lumbini là chứng cứ khiến Lumbini khác với nhiều thánh tích khác. Dòng chữ Brahmi bằng tiếng Prakrit trên thân trụ, theo bản đọc của giới nghiên cứu, cho biết: vua Piyadasi (danh hiệu của A Dục), năm thứ hai mươi sau lễ đăng quang, đã tự mình đến đây tỏ lòng tôn kính vì nơi này Đức Phật Thích Ca đã sinh ra; nhà vua cho làm một công trình bằng đá (cụm từ này còn nhiều cách đọc) và dựng một trụ đá, miễn thuế cho làng Lumbini và chỉ thu một phần tám sản lượng.
Trong câu khắc có cụm từ thường được trích là "hida budhe jāte sakyamunī", nghĩa là "nơi đây Đức Phật, bậc hiền triết dòng Thích Ca, đã sinh ra". Hiếm có nơi nào trong lịch sử tôn giáo cổ đại lại được đánh dấu bằng một văn bản gần như cùng thời như vậy, chỉ cách thời Đức Phật vài thế kỷ.
Đầu trụ hình con ngựa mà nhà sư Huyền Trang nhắc tới trong du ký thế kỷ 7 nay không còn. Phần thân trụ còn lại đứng cạnh đền Maya Devi, có hàng rào bảo vệ. Người đến thường chỉ được ngắm từ ngoài rào, không chạm tay.
Từ quên lãng đến tái phát hiện năm 1896
Sau thời Huyền Trang, Lumbini dần rơi vào quên lãng. Rừng và đất bồi phủ lên các nền gạch. Năm 1896, trụ đá được tìm lại trong đợt khảo sát do tướng Khadga Shumsher Rana của Nepal và nhà khảo cổ người Đức Alois Führer tiến hành. Dòng chữ trên trụ giúp xác định chắc chắn vị trí, chấm dứt nhiều phỏng đoán trước đó.
Năm 1967, Tổng thư ký Liên Hợp Quốc U Thant, một Phật tử người Miến Điện, đến thăm Lumbini và thúc đẩy ý tưởng phát triển nơi này thành trung tâm hành hương quốc tế. Kiến trúc sư Nhật Bản Kenzo Tange được mời làm quy hoạch tổng thể, hoàn tất cuối thập niên 1970. Bản quy hoạch chia khu vực thành ba vùng nối với nhau bằng một trục dài: vùng vườn thánh, vùng tu viện và vùng làng mới.
Những gì xem ở vườn thánh
Đền Maya Devi
Ngôi đền màu trắng hiện nay được xây lại đầu thập niên 2000 để che chở các lớp phế tích bên dưới. Bên trong là lối đi bằng gỗ vòng quanh những nền gạch qua nhiều thời kỳ. Điểm thiêng nhất là một phiến đá được cho là đánh dấu vị trí đản sinh, đặt dưới tấm kính bảo vệ. Trên tường có tấm phù điêu đá cổ khắc cảnh hoàng hậu Maya vịn cành cây, đã mòn nhiều theo thời gian.
Bên trong đền giữ im lặng, thường cấm chụp ảnh và phải bỏ giày bên ngoài. Người đông vào mùa cao điểm, nên xếp hàng nhẫn nại, đi theo một chiều.
Ao Puskarini
Phía nam đền là ao nước hình vuông có bậc gạch, theo truyền thống là nơi hoàng hậu Maya tắm trước khi sinh và là nơi tắm cho thái tử sơ sinh. Ao hiện nay đã được tu bổ nhiều lần. Bên ao có những cây bồ đề cổ treo đầy cờ phướn ngũ sắc mà người hành hương từ dãy Himalaya mang tới.
Phế tích tu viện và bảo tháp
Quanh đền là nền móng các tu viện và bảo tháp nhỏ bằng gạch, có niên đại từ thế kỷ 3 trước Công nguyên đến khoảng thế kỷ 9 sau Công nguyên. Chúng cho thấy Lumbini từng là một trung tâm Phật giáo nhộn nhịp trước khi bị bỏ hoang.
Khu tu viện các nước và chùa Việt
Từ vườn thánh đi về phía bắc là khu tu viện, chia đôi bởi một dòng kênh dài. Theo quy hoạch, bờ đông dành cho các chùa theo truyền thống Nam tông (Theravāda), bờ tây dành cho các chùa Bắc tông (Mahāyāna) và Kim Cương thừa. Mỗi nước, mỗi hệ phái được cấp đất xây chùa theo kiến trúc riêng, nên đi dọc kênh như đi qua một bảo tàng kiến trúc Phật giáo sống: chùa Thái mái nhọn nhiều tầng, chùa Myanmar tháp vàng, chùa Hàn, chùa Trung Hoa, chùa Đức, chùa Pháp…
Ở bờ tây có chùa Việt Nam Phật Quốc Tự, mái cong kiểu chùa Việt, là chỗ người Việt đi hành hương thường ghé lễ Phật và nghỉ chân. Ở cuối trục quy hoạch có Ngọn lửa Hoà bình vĩnh cửu, và xa hơn về phía bắc là Tháp Hoà bình Thế giới màu trắng do Nhật Bản xây.
Khoảng cách trong khu khá xa, đi bộ hết cả vườn thánh lẫn khu tu viện mất trọn một ngày. Nhiều người thuê xe đạp hoặc xe điện chạy trong khu để giữ sức.
Gần Lumbini còn gì
| Điểm | Gắn với | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tilaurakot | Thường được xem là kinh thành Kapilavatthu, nơi thái tử lớn lên | Cách Lumbini khoảng 25–30 km về phía tây; vị trí Kapilavatthu còn tranh luận giữa Tilaurakot (Nepal) và Piprahwa (Ấn Độ) |
| Kudan | Theo truyền thống là nơi Đức Phật gặp lại vua cha sau khi thành đạo | Gần Tilaurakot |
| Ramagrama | Bảo tháp được cho là còn giữ một phần xá lợi nguyên vẹn | Cách Lumbini vài chục km về phía đông |
| Gotihawa, Niglihawa | Trụ đá A Dục liên quan đến các vị Phật quá khứ theo truyền thống | Quanh vùng Kapilavastu |
Chuyện Kapilavatthu nằm bên nào biên giới là đề tài học thuật chưa ngã ngũ. Người hành hương nên biết có hai thuyết, khỏi bối rối khi hướng dẫn viên mỗi bên nói một kiểu.
Cách đến và thời điểm nên đi
Từ Ấn Độ, đường phổ biến là đi xe qua cửa khẩu Sonauli – Belahiya, sang thị trấn Bhairahawa (Siddharthanagar) rồi vào Lumbini. Đoàn đi Tứ động tâm thường nối chặng Kushinagar → Lumbini qua cửa khẩu này. Từ năm 2022, sân bay quốc tế Gautam Buddha ở Bhairahawa đi vào hoạt động, có chuyến nội địa từ Kathmandu; lịch bay quốc tế còn thay đổi, nên kiểm trước.
Mùa dễ chịu nhất là từ tháng 10 đến tháng 3. Tháng 12, tháng 1 sáng sớm có sương mù dày, trời lạnh, xe qua biên giới có thể chậm. Tháng 4 đến tháng 6 rất nóng. Tháng 7 đến tháng 9 là mùa mưa, đường lầy. Đại lễ Phật Đản (Buddha Jayanti) vào ngày trăng tròn khoảng tháng 4–5 dương lịch rất đông người hành hương.
Về giấy tờ: người Việt qua cửa khẩu sang Nepal cần thị thực Nepal (thường làm được tại cửa khẩu hoặc trực tuyến) và cần thị thực Ấn Độ cho phép nhập cảnh lại nếu quay về Ấn Độ. Quy định thay đổi theo thời kỳ, nên kiểm trên trang chính thức của hai nước trước khi đi.
Góc nhìn hôm nay: đứng ở nơi một con người được sinh ra
Điều nhiều người mang về từ Lumbini không phải phiến đá đánh dấu, mà là cảm giác rất đời thường: Đức Phật sinh ra như mọi đứa trẻ, trong một chuyến đi về nhà ngoại của người mẹ. Mọi điều Ngài làm về sau đều bắt đầu từ một thân người như mình.
Vài gợi ý để chuyến viếng có chiều sâu:
- Đến vườn thánh sớm, trước khi đoàn đông kéo tới, ngồi bên ao Puskarini mười phút trong im lặng.
- Đọc trước đoạn kể về đản sinh trong một bản tiểu sử Đức Phật phổ thông, và đọc bản dịch dòng chữ trên trụ A Dục.
- Treo cờ phướn hay đặt hoa thì làm đúng chỗ ban quản lý cho phép; không dán tiền, không ném xu xuống ao.
- Muốn biết thêm, có thể tìm hồ sơ di sản "Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha" trên trang của UNESCO.
Câu hỏi thường gặp
Lumbini ở nước nào?
Lumbini thuộc Nepal, nằm ở tỉnh Lumbini miền nam nước này, gần biên giới với bang Uttar Pradesh của Ấn Độ. Đây là nơi duy nhất trong Tứ động tâm không nằm trên đất Ấn Độ.
Làm sao biết chắc Lumbini là nơi Phật đản sinh?
Bằng chứng chính là trụ đá vua A Dục dựng khoảng năm 249 trước Công nguyên, khắc dòng chữ nói nhà vua đến đây vì nơi này Đức Phật Thích Ca đã sinh ra. Trụ đá được tìm lại năm 1896 và giúp xác định vị trí.
Lumbini được UNESCO công nhận năm nào?
Lumbini được UNESCO ghi danh là di sản thế giới năm 1997 với tên "Lumbini, nơi đản sinh của Đức Phật".
Ở Lumbini có chùa Việt Nam không?
Có. Chùa Việt Nam Phật Quốc Tự nằm trong khu tu viện phía tây dành cho các chùa Bắc tông, là nơi người Việt đi hành hương thường ghé lễ Phật và nghỉ chân.
Đi từ Ấn Độ sang Lumbini thế nào?
Đường phổ biến là đi xe qua cửa khẩu Sonauli – Belahiya rồi vào Lumbini, thường nối từ Kushinagar hoặc Gorakhpur. Cần thị thực Nepal và thị thực Ấn Độ cho phép nhập cảnh lại nếu quay về.