Gặp rùa biển mắc lưới hay dạt vào bờ, việc đầu tiên là giữ rùa trong bóng mát, phủ khăn ướt lên mai (chừa mũi), giữ người và chó tránh xa, rồi báo ngay cho biên phòng, kiểm ngư, vườn quốc gia hoặc khu bảo tồn biển gần nhất, hay UBND xã. Đừng vội kéo rùa ra biển: một con rùa dạt bờ thường đang ốm, bị thương hoặc kiệt sức, thả ngay có thể làm nó chết đuối hoặc dạt vào lại. Đừng rút lưỡi câu đã nuốt sâu, đừng cho rùa vào bể nước ngọt, đừng mang rùa về nhà.
Ba tình huống thường gặp
| Tình huống | Ai hay gặp | Ưu tiên |
|---|---|---|
| Rùa mắc lưới, mắc câu khi đang đánh bắt | Ngư dân, người câu cá | Gỡ đúng cách, hồi sức nếu rùa lả, báo cáo |
| Rùa còn sống dạt lên bãi, nằm im ở mép nước | Người đi biển, du khách | Che mát, giữ ẩm, báo cơ quan chức năng |
| Rùa chết dạt bờ | Người dân ven biển | Không lấy mai, báo để ghi nhận số liệu |
Khi rùa mắc lưới, mắc câu trên thuyền
Đưa rùa lên thuyền
Nếu rùa nhỏ và gỡ được an toàn, hãy nâng rùa lên bằng cách đỡ hai bên mép mai, hoặc dùng vợt lớn. Không kéo rùa bằng dây câu, không xách chân chèo, không nâng bằng đầu. Với rùa quá lớn, cố gỡ ngay bên mạn thuyền và cắt lưới sát người rùa.
Gỡ lưới, dây
Cắt lưới từng đoạn, cẩn thận ở chỗ dây đã siết vào chân chèo hay cổ. Không giật mạnh. Nếu dây cứa sâu vào thịt, đừng cố gỡ hết — cắt phần dây thừa, giữ rùa và báo cơ quan cứu hộ, vì vết thương có thể cần xử lý chuyên môn.
Lưỡi câu
- Lưỡi câu móc ở mép mỏ, nhìn thấy rõ: có thể gỡ nhẹ bằng kìm nếu làm được mà không xé rách.
- Lưỡi câu nuốt sâu vào họng, không thấy móc: không giật, không rút. Cắt dây càng sát miệng rùa càng tốt để giảm dây thừa trong ruột, rồi báo cho cơ quan cứu hộ.
Rùa nằm lả, như đã chết
Rùa mắc lưới lâu dưới nước có thể ngạt, nằm bất động, không phản xạ, nhưng chưa chắc đã chết. Hướng dẫn xử lý rùa biển cho ngư dân của nhiều cơ quan nghề cá quốc tế khuyên:
- Đặt rùa nằm sấp (mai lên trên) trong bóng mát trên boong.
- Kê phần sau thân cao hơn đầu, để nước trong phổi có thể chảy ra.
- Giữ ẩm bằng khăn ướt phủ lên mai, tránh che mũi, mắt; không ngâm rùa vào thùng nước.
- Thỉnh thoảng nâng phần sau lên xuống nhẹ, quan sát phản xạ mí mắt, cử động chân.
- Theo dõi nhiều giờ — có hướng dẫn nói tới 24 giờ — trước khi kết luận rùa đã chết.
- Khi rùa tỉnh, cử động mạnh, hạ nhẹ rùa xuống nước ở chỗ không có lưới, khi chân vịt tàu đã ngừng quay.
Ngư dân thả rùa đúng cách là người đang làm đúng luật, không phải người có lỗi. Báo cáo việc mắc và thả rùa cho kiểm ngư hay khu bảo tồn biển giúp các nhà khoa học hiểu rùa đi qua vùng biển nào, mùa nào — dữ liệu ấy về sau giúp chính ngư dân tránh bị vướng.
Khi rùa còn sống dạt lên bờ
Rùa trưởng thành khoẻ mạnh không nằm phơi trên bãi giữa ban ngày. Một con rùa nằm im ở mép nước, nổi lềnh bềnh không lặn được, có hà bám dày, mai nứt, chân chèo bị đứt thường đang có vấn đề: bệnh, chấn thương do chân vịt tàu, nuốt nhựa, hay sốc lạnh ở một số vùng.
Nên làm
- Đưa rùa vào bóng mát nếu nhấc được an toàn (đỡ hai bên mép mai, cần hai người với rùa lớn), hoặc che nắng tại chỗ bằng dù, tấm vải.
- Phủ khăn ướt bằng nước biển lên mai, tưới nhẹ để giữ ẩm; chừa mũi và miệng.
- Đặt rùa nằm sấp, đúng tư thế tự nhiên. Nếu rùa bị lật ngửa, lật lại nhẹ nhàng.
- Giữ người, trẻ em, chó tránh xa, bớt ồn.
- Chụp ảnh, ghi vị trí, giờ, kích thước ước lượng, có thẻ kim loại ở chân trước không (ghi số thẻ nếu đọc được).
- Gọi báo ngay — xem danh sách bên dưới.
Không nên làm
- Không đẩy, kéo rùa trở ra biển ngay.
- Không cho rùa vào bể, xô nước ngọt. Nước ngọt và nước đọng không phù hợp, rùa yếu có thể chết đuối trong bể sâu.
- Không cho ăn, không bơm nước vào miệng.
- Không nhổ hà, không bôi thuốc, dầu lên mai.
- Không đứng, ngồi lên mai chụp ảnh, không xách chân chèo hay đuôi.
- Không mang rùa về nhà "chăm giùm". Nuôi giữ rùa biển là vi phạm pháp luật, dù ý định tốt.
Khi gặp rùa đã chết
Đừng bỏ qua. Xác rùa dạt bờ là dữ liệu quan trọng: loài gì, cỡ bao nhiêu, có dấu lưới, vết chân vịt hay nhựa trong miệng không, xuất hiện nhiều vào mùa nào. Chụp ảnh, ghi vị trí và báo cho cơ quan chức năng giống như với rùa sống.
Không cưa lấy mai, không lấy xác làm tiêu bản. Mai đồi mồi, xác rùa biển thuộc diện quản lý nghiêm, tàng trữ, buôn bán có thể bị xử lý hình sự theo quy định về động vật nguy cấp, quý, hiếm trong Bộ luật Hình sự (kiểm văn bản còn hiệu lực). Nếu xác ở khu tắm đông người, chính quyền xã sẽ lo việc chôn lấp sau khi đã ghi nhận.
Báo ai: danh sách để lưu vào điện thoại
| Nơi báo | Khi nào |
|---|---|
| Vườn quốc gia, khu bảo tồn biển gần nhất (Côn Đảo, Núi Chúa, Phú Quốc, Cù Lao Chàm, Hòn Mun – Nha Trang, Hòn Cau…) | Ở gần các vùng này; họ thường có cán bộ quen xử lý rùa |
| Đồn, trạm biên phòng | Ở bất kỳ bãi biển nào, kể cả ban đêm |
| Lực lượng kiểm ngư, chi cục thuỷ sản tỉnh | Rùa mắc ngư cụ, ngoài biển |
| UBND xã, công an xã | Khi không liên lạc được các nơi trên, hoặc cần giữ trật tự |
| Đường dây nóng 1800-1522 của ENV (Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên) | Thấy buôn bán, nuôi nhốt trái phép rùa biển, trứng rùa, đồ đồi mồi; kiểm lại số trên trang chính thức của ENV |
Mẹo nhỏ: mỗi lần đi biển, tra trước số điện thoại đồn biên phòng hoặc ban quản lý khu bảo tồn biển nơi mình tới, lưu vào máy. Gặp chuyện mới tìm số thì thường mất nửa giờ.
Vì sao không tự thả ngay
Đây là chỗ lòng tốt dễ đi lệch nhất. Thấy con rùa nằm trên cát, phản xạ tự nhiên là "trả nó về biển". Nhưng một con rùa dạt bờ hiếm khi chỉ lạc đường. Nếu nó đang có khí trong khoang cơ thể (thường do chấn thương hay nhiễm trùng), nó sẽ nổi, không lặn được, bị nắng và tàu thuyền đe doạ. Nếu nó kiệt sức, nó có thể chết đuối gần bờ. Đánh giá tình trạng rùa cần người có chuyên môn; có trường hợp rùa phải được chuyển tới cơ sở cứu hộ để điều trị nhiều tuần trước khi thả.
Trường hợp ngoại lệ: rùa con vừa nở lạc trên bãi, hay rùa mẹ đang lên đẻ hoặc vừa đẻ xong bò về biển. Đó là hành vi bình thường, chỉ cần để yên và giữ khoảng cách.
Góc nhìn hôm nay: cứu đúng cách cũng là lòng từ
Trong tinh thần Phật giáo, cứu một sinh mạng đang nguy khốn là việc được đề cao. Nhưng cứu cho đúng cần cả hiểu biết: giữ yên, giữ mát, gọi người biết việc, rồi đứng chờ — chứ không phải hành động thật nhanh để thấy lòng mình nhẹ.
Với ngư dân, có thể hỏi chi cục thuỷ sản hay khu bảo tồn biển trong tỉnh về các lớp tập huấn xử lý rùa biển mắc ngư cụ. Với du khách, việc làm ngay là lưu một số điện thoại biên phòng hay khu bảo tồn trước chuyến đi biển sắp tới.
Câu hỏi thường gặp
Gặp rùa biển dạt vào bờ thì gọi ai?
Gọi vườn quốc gia hoặc khu bảo tồn biển gần nhất, đồn biên phòng, kiểm ngư hay chi cục thuỷ sản tỉnh, hoặc UBND xã. Trong lúc chờ, giữ rùa trong bóng mát, phủ khăn ướt lên mai và giữ người, chó tránh xa.
Có nên thả rùa biển dạt bờ về biển ngay không?
Không nên. Rùa dạt bờ thường đang ốm, bị thương hoặc kiệt sức; thả ngay có thể khiến nó chết đuối hoặc dạt vào lại. Hãy để người có chuyên môn đánh giá trước.
Rùa biển nuốt lưỡi câu thì làm sao?
Nếu lưỡi câu nuốt sâu, đừng giật hay rút. Cắt dây sát miệng rùa nhất có thể và báo cơ quan cứu hộ; chỉ gỡ khi lưỡi câu móc ở mép mỏ, nhìn thấy rõ và gỡ được mà không làm rách.
Có được giữ rùa biển về nhà nuôi không?
Không. Các loài rùa biển ở Việt Nam đều được pháp luật bảo vệ; nuôi giữ, mua bán có thể bị xử phạt hoặc xử lý hình sự. Hãy giao rùa cho cơ quan chức năng.
Rùa biển nằm bất động có phải đã chết?
Chưa chắc. Rùa mắc lưới lâu có thể ngạt và trông như chết. Đặt rùa nằm sấp trong bóng mát, kê phần sau cao hơn đầu, giữ ẩm và theo dõi nhiều giờ trước khi kết luận.