Côn Đảo: bãi đẻ rùa xanh lớn nhất Việt Nam và mùa rùa lên bờ

Côn Đảo (nay là đặc khu thuộc TP.HCM) là nơi rùa xanh — người Việt quen gọi là vích — lên đẻ nhiều nhất Việt Nam, tập trung ở các bãi trên những hòn đảo nhỏ như hòn Bảy Cạnh, hòn Cau, hòn Tre Lớn. Mùa đẻ chính rơi vào khoảng tháng 4 đến tháng 10, rộ nhất giữa mùa hè. Khách muốn xem rùa đẻ phải đi theo chương trình do Vườn quốc gia Côn Đảo tổ chức, ngủ lại trên đảo nhỏ và tuân theo quy tắc rất chặt về ánh sáng, khoảng cách.

Vì sao rùa chọn Côn Đảo

Quần đảo Côn Đảo gồm mười mấy hòn đảo lớn nhỏ giữa biển Đông, cách cửa sông Hậu chừng tám mươi km và cách Vũng Tàu gần gấp đôi quãng ấy. Nhiều bãi cát ở các hòn nhỏ nằm trong vùng bảo vệ nghiêm ngặt, ít người ở, không đường xá, ban đêm gần như tối hoàn toàn — đúng điều kiện rùa mẹ cần.

Dưới nước, vùng biển quanh quần đảo có thảm cỏ biển và rạn san hô — chỗ ăn của vích và đồi mồi. Rùa trưởng thành không cần ở ngay cạnh bãi đẻ, nhưng một vùng biển vừa có bãi cát yên tĩnh vừa có nguồn thức ăn và được bảo vệ lâu năm là điểm hiếm ở Đông Nam Á.

Lý do thứ ba là con người. Vườn quốc gia Côn Đảo được thành lập năm 1993, có cả phần rừng và phần biển. Chương trình bảo tồn rùa biển ở đây đã chạy hơn ba thập niên, với trạm kiểm lâm đặt ngay trên các đảo có bãi đẻ, trực đêm suốt mùa.

Những bãi đẻ chính

Thông tin về việc mở hay đóng từng điểm thay đổi theo mùa và theo quyết định của Vườn. Trước khi đi, nên hỏi thẳng Vườn quốc gia Côn Đảo hoặc các văn phòng du lịch có liên kết chính thức với Vườn, đừng chỉ dựa vào bài đăng cũ trên mạng.

Mùa rùa lên bờ

Ở Côn Đảo, vích có thể lên đẻ rải rác gần như quanh năm, nhưng mùa chính là khoảng tháng 4 tới tháng 10. Những tháng giữa mùa — tháng 6, 7, 8 — thường có nhiều lượt rùa lên nhất. Từ tháng 11 tới tháng 3, gió mùa đông bắc làm biển động, tàu ra các hòn nhỏ không ổn định, và cũng ít rùa lên.

Rùa con nở sau khoảng hai tháng kể từ ngày đẻ, nên mùa thả rùa con lệch về sau mùa đẻ: từ khoảng tháng 6 kéo dài sang tận cuối năm. Ai muốn vừa thấy rùa mẹ đẻ, vừa thấy rùa con nở trong một chuyến thì nên nhắm giữa mùa hè.

Một lưu ý về con số

Báo chí hằng năm hay đưa số tổ, số rùa mẹ, số rùa con được thả ở Côn Đảo. Con số này dao động mạnh giữa các năm, vì mỗi con cái thường nghỉ vài năm giữa hai mùa đẻ. Một năm ít tổ chưa chắc là quần thể giảm, một năm nhiều tổ chưa chắc là quần thể tăng. Muốn biết xu hướng, phải xem chuỗi số liệu nhiều năm do Vườn công bố.

Một đêm trên hòn Bảy Cạnh

Chương trình xem rùa đẻ thường diễn ra thế này: chiều đi tàu từ đảo lớn ra hòn Bảy Cạnh, tắm biển hoặc đi bộ quanh khu trạm, ăn tối, nghe kiểm lâm giới thiệu và phổ biến quy tắc. Khi trời tối hẳn, khách chờ ở khu nghỉ, không được tự đi ra bãi. Kiểm lâm đi tuần, khi thấy rùa lên và đã bắt đầu đẻ mới gọi khách ra theo từng nhóm nhỏ.

Có đêm phải chờ tới khuya, có đêm rùa lên rồi bỏ về, có đêm không con nào lên đúng chỗ đi được. Rùa không đẻ theo lịch tour. Người đi nên coi việc được ngủ một đêm trên đảo tối, nghe sóng và thấy bầu trời đầy sao đã là phần chính; được xem rùa là thêm.

Nếu may mắn có ổ trứng nở đêm hôm đó hoặc sáng hôm sau, khách có thể được chứng kiến kiểm lâm thả rùa con ra mép nước. Việc thả do nhân viên làm và quyết định; khách đứng xem, không tự bốc rùa con.

Quy tắc khi xem rùa đẻ

1. Không đèn, không flash. Tắt hẳn điện thoại hoặc để chế độ máy bay, tắt màn hình. Chỉ kiểm lâm được dùng đèn đỏ mờ.
2. Chờ rùa đẻ rồi mới lại gần. Lúc rùa đang bò lên và đào hố là lúc nó dễ bỏ đi nhất.
3. Đứng phía sau rùa, không đứng chắn trước mặt hay chắn đường về biển.
4. Không chạm vào rùa, không ngồi lên, không chụp ảnh tự sướng sát rùa.
5. Im lặng, đi nhẹ. Không chạy, không gọi nhau trên bãi.
6. Không mang đồ ăn, rác ra bãi. Thức ăn thừa kéo chó, chuột, cua tới khu tổ.

Di dời tổ và khu ấp trứng

Không phải tổ nào cũng để nguyên tại chỗ. Tổ nằm quá thấp, dễ bị triều cường ngấm, hoặc ở nơi có nguy cơ bị đào trộm thường được kiểm lâm di dời về khu ấp có rào, đánh số, ghi ngày đẻ, số trứng. Công việc phải làm nhanh trong vài giờ sau khi rùa đẻ, giữ nguyên chiều trứng, đào hốc mới có độ sâu và hình dạng gần giống hốc gốc.

Di dời giúp giảm mất tổ, nhưng cũng có cái giá: dồn nhiều tổ vào một khu ấp có thể làm thay đổi nhiệt độ ủ — mà nhiệt độ quyết định giới tính rùa con. Vì vậy, các khu bảo tồn hiện đại chỉ di dời khi thật cần và theo dõi nhiệt độ khu ấp.

Côn Đảo cũng từng chia sẻ trứng rùa cho nơi khác. Giữa thập niên 2010, một dự án đưa trứng vích từ Côn Đảo ra ấp ở Cù Lao Chàm (nay thuộc Đà Nẵng), nhằm thử khôi phục bãi đẻ ở nơi rùa đã gần như ngừng lên từ lâu. Kết quả của những dự án như vậy chỉ đánh giá được sau hàng chục năm, khi rùa con nở năm ấy có quay về hay không.

Đến Côn Đảo thế nào

• Máy bay: có chuyến bay từ TP.HCM và một số thành phố khác tới sân bay Côn Đảo; mùa hè chỗ hết nhanh.
• Tàu cao tốc: có tuyến từ Vũng Tàu và từ cảng Trần Đề (nay thuộc Cần Thơ). Biển có thể động, người say sóng nên chuẩn bị.
• Ra hòn Bảy Cạnh: bằng tàu theo chương trình, xuất phát từ cảng trên đảo lớn; giấy phép vào vùng bảo vệ do Vườn quản lý.

Trong quần đảo còn nhiều điểm khác — di tích nhà tù, nghĩa trang Hàng Dương, rừng nguyên sinh, các bãi tắm. Một chuyến ba bốn ngày đủ để có một đêm trên đảo nhỏ mà không vội.

Góc nhìn hôm nay: một đêm tối là món quà

Điều đáng mang về từ Côn Đảo không phải tấm ảnh rùa đẻ — vì không có ảnh đẹp nào được chụp đúng luật cả, trời quá tối. Điều đáng mang về là cảm giác một vùng biển được giữ đủ tối, đủ yên để một con vật cả trăm ký bơi từ nơi rất xa về đẻ. Mỗi bãi biển khác cũng có thể như vậy nếu người ta bớt đèn, bớt bê tông, bớt rác.

Với khách thích đi chùa, Côn Đảo còn có chùa Núi Một nhìn xuống hồ An Hải và vịnh Côn Sơn. Ngồi đó lúc chiều, nhìn ra phía các hòn đảo nơi rùa sẽ lên đẻ đêm nay, là một cách nhớ rằng lòng từ không chỉ ở trong chính điện.

Muốn đọc thêm, nên tìm trên trang chính thức của Vườn quốc gia Côn Đảo, các báo cáo về rùa biển của WWF Việt Nam và IUCN; và nếu muốn làm nhiều hơn một đêm, đọc bài về tình nguyện bảo tồn rùa biển trong danh mục này.