Ánh đèn bãi biển làm rùa con lạc đường vì khi vừa ngoi lên khỏi tổ, chúng bò về phía chân trời sáng nhất — tự nhiên là mặt biển, nhưng đèn resort, quán xá, đèn đường, đèn pin lại kéo chúng vào đất liền, nơi chúng kiệt sức, mất nước, bị cua chim bắt hoặc xe cán. Ánh sáng cũng làm rùa mẹ ngại lên bờ đẻ. Cách sửa không phức tạp: đèn thấp, che chụp, ánh màu hổ phách hay đỏ, tắt đèn không cần thiết, và du khách không rọi đèn pin, không chụp flash trên bãi mùa rùa.
Rùa con tìm biển bằng mắt
Một ổ trứng thường nở và ngoi lên vào chiều tối hoặc ban đêm. Rùa con chỉ có vài phút để từ tổ xuống nước. Nó không thấy biển — mắt nó ở ngay sát mặt cát, mà bãi thì có gờ, có cồn. Thứ nó dựa vào là hai tín hiệu:
- Chân trời sáng và thấp: trên một bãi tự nhiên, phía biển luôn sáng hơn — ánh trăng sao phản chiếu trên mặt nước, đường chân trời trống. Phía đất liền tối hơn vì có đồi, rừng, cồn cát che.
- Bóng đen cao phía sau: rùa con có xu hướng bò tránh xa những bóng tối cao — cây, đồi — tức là bò ra phía ngược lại, phía biển.
Các thí nghiệm từ nhiều thập niên trước đã cho thấy rùa con nhạy với ánh sáng bước sóng ngắn (xanh lam, xanh lá, trắng) hơn nhiều so với ánh sáng đỏ, cam. Một bóng đèn trắng ở quán bar đầu bãi có thể sáng hơn cả mặt biển trong mắt rùa con.
Chuyện gì xảy ra khi rùa con bò sai hướng
Người trực bãi gọi đó là rùa con "mất định hướng". Thay vì bò thẳng xuống nước, chúng bò lòng vòng, bò lên cồn, chui vào bụi cỏ, rơi xuống rãnh thoát nước, bò ra đường. Sáng ra, nếu không ai kịp gom lại, có thể thấy hàng chục con chết khô dưới chân cột đèn.
Ngay cả khi tới được biển, rùa con đã tốn sức bò lòng vòng có thể yếu hơn, bơi ít hơn trong những giờ đầu — đúng lúc cần bơi nhanh qua vùng nước nông nhiều cá săn mồi.
Rùa mẹ cũng bị ảnh hưởng. Các khảo sát ở những bãi đẻ có cả đoạn sáng lẫn đoạn tối cho thấy rùa mẹ thường chọn đoạn tối để lên. Một bãi sáng đèn suốt đêm dần ít rùa lên, dù cát vẫn còn nguyên.
Ba nguyên tắc chiếu sáng thân thiện với rùa
Bang Florida (Mỹ), nơi có nhiều bãi rùa đẻ sát khu đô thị, đã đúc kết hướng dẫn chiếu sáng thân thiện với động vật hoang dã thành ba nguyên tắc dễ nhớ: giữ đèn thấp, giữ ánh sóng dài, giữ đèn được che chắn. Nhiều nơi trên thế giới áp dụng lại.
| Nguyên tắc | Làm thế nào | Tránh |
|---|---|---|
| Đèn thấp | Đèn sát mặt đất, đèn chân lối đi, bóng công suất nhỏ | Đèn pha trên cột cao chiếu ra biển |
| Ánh sóng dài | Đèn màu hổ phách, cam, đỏ (LED hổ phách thật, không phải bóng trắng bọc giấy màu) | Đèn trắng, đèn xanh, đèn LED trang trí đổi màu |
| Che chắn | Chụp đèn hướng xuống, không để thấy bóng đèn từ bãi cát | Đèn cầu, đèn lồng toả sáng mọi hướng |
| Tắt khi không cần | Hẹn giờ, cảm biến chuyển động | Đèn sáng suốt đêm cho "đẹp" |
| Chặn ánh sáng trong nhà | Rèm dày, kính phản quang, kéo rèm sau giờ ăn tối | Phòng kính hướng biển để đèn sáng không rèm |
Một phép thử đơn giản: đứng trên bãi cát vào ban đêm, nhìn về phía công trình. Nếu thấy trực tiếp bóng đèn, hoặc thấy mặt cát dưới chân có bóng mình in rõ, thì ánh sáng đó đang chiếu tới bãi.
Resort, nhà hàng ven biển làm được gì
- Kiểm tra ánh sáng một đêm. Đi dọc bãi, ghi lại mọi điểm sáng nhìn thấy được từ cát: đèn lối đi, đèn hồ bơi, đèn bảng hiệu, đèn phòng.
- Thay và che những đèn nhìn thấy từ bãi. Ưu tiên đèn gần bãi nhất, cao nhất.
- Mùa rùa đẻ, đặt giờ tắt. Sau một giờ nhất định, tắt đèn trang trí hướng biển.
- Dọn bãi sau giờ phục vụ. Ghế, dù, bàn để trên cát qua đêm là vật cản cho rùa mẹ và rùa con; nên kéo lên phía trong.
- Không đốt pháo hoa, lửa trại trên bãi mùa đẻ.
- Nói với khách. Một tấm thẻ nhỏ trong phòng hay lời nhắc ở quầy lễ tân về chuyện tắt đèn pin, kéo rèm.
- Liên hệ đơn vị bảo tồn gần nhất. Khi phát hiện vệt rùa bò hay tổ trên bãi, báo cho vườn quốc gia, khu bảo tồn biển hoặc chính quyền xã để được hướng dẫn, không tự đào hay di dời.
Những việc này phần lớn không tốn kém, có khi còn tiết kiệm điện. Một số khu nghỉ dưỡng trên thế giới đã dùng chính điều đó làm điểm tự hào với khách.
Du khách: năm việc nhỏ
- Không rọi đèn pin, đèn điện thoại trên bãi ban đêm trong mùa rùa đẻ. Nếu cần đi lại, dùng đèn đỏ, chiếu xuống chân.
- Không chụp flash, kể cả khi thấy rùa mẹ hay rùa con. Flash có thể làm rùa mẹ bỏ đi, làm rùa con bò sai hướng.
- Kéo rèm phòng nếu phòng nhìn ra bãi, nhất là khi bật đèn.
- San phẳng hố, lâu đài cát trước khi rời bãi. Rùa con rơi xuống hố sâu có thể không leo lên được.
- Nhặt rác của mình và thêm vài mẩu. Túi nilon, dây, lưới cũ dễ quấn rùa con.
Thấy rùa con bò vào đất liền thì làm gì
Nếu thấy vài con rùa con bò lạc trên cát hay trên lối đi, hãy báo ngay cho kiểm lâm, đơn vị bảo tồn hoặc nhân viên khu nghỉ (nếu họ đã được hướng dẫn). Trong lúc chờ, có thể che bớt nguồn sáng (đứng chắn, tắt đèn gần đó), giữ chó mèo tránh xa. Nếu bắt buộc phải gom rùa con để tránh xe cán, đặt chúng trong một hộp khô, thoáng, có chút cát ẩm, để chỗ tối và mát, rồi giao cho người có chuyên môn. Đừng thả chúng vào xô nước, đừng tự mang ra biển thả ở chỗ sáng đèn — chúng có thể lại bò vào bờ.
Góc nhìn hôm nay: một bãi biển biết tắt đèn
Có một nghịch lý quen thuộc: người ta tới biển để nghỉ ngơi, rồi mang theo mọi thứ ánh sáng của thành phố. Một bãi biển có những giờ tối thật sự — đủ tối để thấy sao, thấy ánh lân tinh lấp lánh ở mép sóng — là bãi biển tốt cho rùa, và cũng tốt cho người.
Với người hay ngồi thiền, ngắm sao, đây là lý do rất thực tế để đi biển vào tuần trăng tối, ra bãi không đèn và để mắt quen dần với bóng đêm. Còn với chủ quán, chủ resort ven biển miền Trung và Nam Trung Bộ, những vùng có rùa lên đẻ rải rác, một lần đi bộ dọc bãi ban đêm để nhìn lại đèn của mình là việc làm được ngay tối nay.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ánh đèn làm rùa con lạc đường?
Rùa con định hướng bằng cách bò về phía chân trời sáng và thấp nhất, vốn là mặt biển. Đèn trên bờ sáng hơn mặt biển nên kéo rùa con vào đất liền, nơi chúng dễ chết vì mất nước, bị săn bắt hoặc xe cán.
Đèn màu gì an toàn cho rùa biển?
Ánh sáng bước sóng dài như hổ phách, cam, đỏ ít ảnh hưởng hơn đèn trắng, xanh. Tuy vậy, đèn vẫn phải thấp, có chụp che và không nhìn thấy được từ bãi cát mới thật sự an toàn.
Có được dùng đèn pin khi xem rùa đẻ không?
Không nên. Chỉ kiểm lâm hoặc người hướng dẫn được dùng đèn đỏ mờ khi cần. Khách nên tắt đèn pin, tắt màn hình điện thoại và không chụp flash.
Thấy rùa con bò lạc thì làm gì?
Báo ngay kiểm lâm hoặc đơn vị bảo tồn gần nhất, che bớt nguồn sáng, giữ chó mèo tránh xa. Nếu phải gom lại, để rùa con trong hộp khô thoáng có chút cát ẩm, chỗ tối mát, không bỏ vào nước, rồi giao cho người có chuyên môn.
Ánh đèn có ảnh hưởng tới rùa mẹ không?
Có. Rùa mẹ thường tránh lên đẻ ở đoạn bãi sáng đèn và có thể bỏ về biển nếu bị chiếu đèn hay chụp flash khi đang tìm chỗ đào tổ.