Tình nguyện bảo tồn rùa biển ở Việt Nam chủ yếu đi qua các chương trình chính thức của vườn quốc gia và khu bảo tồn biển, nổi bật nhất là Vườn quốc gia Côn Đảo (nay thuộc TP.HCM) và Vườn quốc gia Núi Chúa (nay thuộc Khánh Hoà). Công việc thật là trực bãi đêm, ghi số liệu, di dời tổ, canh trứng nở và dọn bãi — vất vả, thiếu tiện nghi, kéo dài nhiều tuần. Muốn đăng ký, hãy theo dõi thông báo tuyển trên kênh chính thức của vườn, chuẩn bị hồ sơ và sức khoẻ, và tránh xa những nơi bán vé "bế rùa con chụp ảnh".
Tình nguyện viên rùa biển làm gì
Hình dung về tình nguyện rùa biển thường là cảnh thả rùa con lúc bình minh. Thực tế, phần đó chỉ chiếm vài phút trong một đêm dài. Một ngày điển hình ở trạm trên đảo gồm những việc sau:
| Việc | Làm lúc nào | Người tình nguyện làm tới đâu |
|---|---|---|
| Tuần tra bãi, tìm vệt rùa bò | Suốt đêm, chia ca | Đi theo kiểm lâm, báo khi thấy rùa lên |
| Ghi số liệu rùa mẹ | Khi rùa đẻ xong | Đo chiều dài mai, ghi số thẻ, giờ, vị trí — dưới sự hướng dẫn |
| Di dời tổ về khu ấp | Trong vài giờ sau khi đẻ | Phụ đếm trứng, đào hốc; thao tác chính do người có kinh nghiệm |
| Theo dõi khu ấp | Hằng ngày | Kiểm tra rào, đo nhiệt độ nếu có thiết bị, ghi ổ sắp nở |
| Thả rùa con | Khi ổ nở, thường lúc chiều tối hoặc rạng sáng | Phụ dẫn rùa con tự bò xuống nước, đếm số con |
| Mở tổ sau khi nở | Vài ngày sau khi ổ nở | Đếm vỏ trứng, trứng không nở, rùa con kẹt — để tính tỉ lệ nở |
| Dọn rác, giữ bãi | Ban ngày | Nhặt rác, gỡ lưới dạt, san lấp hố cát |
| Truyền thông | Khi có khách, học sinh | Giới thiệu, nhắc quy tắc ánh sáng và khoảng cách |
Việc gắn thẻ kim loại vào chân trước rùa mẹ, lấy mẫu mô, xử lý rùa bị thương là việc chuyên môn của cán bộ vườn và nhà nghiên cứu. Người tình nguyện có thể được học, được phụ, nhưng không tự làm.
Những nơi có chương trình ở Việt Nam
Vườn quốc gia Côn Đảo
Côn Đảo là nơi rùa xanh lên đẻ nhiều nhất nước. Vườn quốc gia Côn Đảo từ nhiều năm nay tổ chức các đợt tiếp nhận tình nguyện viên tham gia bảo tồn rùa biển trong mùa đẻ, ở tại trạm kiểm lâm trên các hòn đảo nhỏ. Thông báo thường đăng trên trang và kênh mạng xã hội chính thức của Vườn, kèm thời hạn nộp hồ sơ, yêu cầu và thời gian mỗi đợt. Điều kiện cụ thể có thể thay đổi giữa các năm, nên đọc thông báo của năm hiện tại.
Vườn quốc gia Núi Chúa
Núi Chúa (trước thuộc Ninh Thuận, nay thuộc Khánh Hoà) có bãi rùa đẻ ở bờ biển phía đông khu rừng khô hạn ven biển, nổi tiếng nhất là khu vực Bãi Thịt. Vườn có hoạt động bảo vệ tổ rùa và từng mời người dân, học sinh, tình nguyện viên tham gia trực bãi, thả rùa con. Liên hệ trực tiếp Vườn để biết đợt nào đang nhận người.
Các khu bảo tồn biển và tổ chức khác
Một số khu bảo tồn biển như Cù Lao Chàm (nay thuộc Đà Nẵng), Hòn Cau (nay thuộc Lâm Đồng) có hoạt động về rùa biển ở các mức khác nhau. Các tổ chức như WWF Việt Nam, Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV) thỉnh thoảng có dự án, chiến dịch cần tình nguyện viên — không nhất thiết ở bãi đẻ, có khi là truyền thông, điều tra chợ buôn bán đồ đồi mồi, làm việc với cộng đồng ngư dân.
Đăng ký thế nào: bốn bước
- Theo dõi kênh chính thức. Trang web, trang mạng xã hội đã xác minh của vườn quốc gia hoặc tổ chức. Thông báo tuyển thường ra trước mùa đẻ vài tháng.
- Chuẩn bị hồ sơ. Thường gồm thông tin cá nhân, lý do tham gia, kinh nghiệm liên quan, giấy khám sức khoẻ, có nơi yêu cầu thư giới thiệu của trường hoặc cơ quan. Sinh viên ngành sinh học, môi trường, thuỷ sản hay được ưu tiên nhưng nhiều đợt vẫn nhận người ngoài ngành.
- Phỏng vấn, tập huấn. Nhiều nơi gọi điện hoặc phỏng vấn trực tuyến để kiểm tra người đăng ký có hiểu điều kiện sống ở trạm không. Trước khi ra bãi có buổi tập huấn về quy trình, an toàn.
- Cam kết thời gian. Đợt thường dài nhiều tuần. Bỏ ngang giữa chừng làm trạm thiếu người đúng lúc cao điểm.
Nếu có khoản phí ăn ở hay đi lại, hãy hỏi rõ trên văn bản chính thức của vườn hoặc tổ chức: khoản đó gồm những gì, chuyển vào tài khoản của ai. Tài khoản cá nhân lạ là dấu hiệu cần dừng lại kiểm tra.
Điều kiện sống ở trạm: nghĩ kỹ trước khi nộp
- Thức đêm liên tục. Ca tuần tra có thể kéo dài tới sáng, ngày ngủ bù trong cái nóng mùa hè.
- Điện, nước, sóng điện thoại hạn chế. Có trạm chỉ chạy máy phát vài giờ, nước ngọt phải tiết kiệm.
- Côn trùng, nắng, cát. Muỗi, kiến, bọ cát; da cháy nắng nếu không che.
- Không đèn khi ra bãi. Phải quen đi trong bóng tối, chỉ dùng đèn đỏ khi được phép.
- Thời tiết. Bão, áp thấp có thể làm tàu không ra vào được nhiều ngày.
- Sức khoẻ. Cần biết bơi, đi bộ trên cát nhiều km mỗi đêm. Người có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ và báo trước với đơn vị tiếp nhận.
Người đã đi thường kể điều khó nhất không phải thiếu tiện nghi, mà là những đêm dài không có con rùa nào lên, hoặc phải ghi vào sổ một tổ bị triều cường cuốn mất. Kiên nhẫn là phần lớn của công việc.
Cẩn thận với "tình nguyện" kiểu bán vé
Ở một số nước trong khu vực, và cả trên mạng xã hội, có những nơi tự gọi là "trại cứu hộ rùa", cho khách trả tiền để bế rùa con, nuôi rùa con trong bể cho khách xem, rồi chụp ảnh thả rùa vào bất kỳ giờ nào khách muốn. Những dấu hiệu nên cảnh giác:
- Rùa con được giữ trong chậu, bể nhiều giờ hay nhiều ngày để "chờ đoàn khách" — rùa con mất năng lượng dự trữ, giảm khả năng sống khi ra biển.
- Khách được khuyến khích cầm, hôn, đặt rùa lên tay chụp ảnh.
- Thả rùa giữa trưa nắng, hoặc ngay chỗ đông cá săn mồi vì "đẹp ảnh".
- Không có liên hệ với cơ quan quản lý, vườn quốc gia hay nhà khoa học nào; không có số liệu công khai.
- Nuôi rùa trưởng thành trong hồ làm điểm tham quan mà không có kế hoạch thả hay lý do cứu hộ rõ ràng.
Một chương trình đúng thì ngược lại: ưu tiên rùa hơn khách, ít ảnh, nhiều quy tắc, và thường nói "không" nhiều hơn "có".
Không đi được trạm, vẫn làm được việc
- Khi đi biển mùa rùa đẻ: tắt đèn pin, không đốt lửa trại trên bãi ban đêm, san phẳng hố cát và lâu đài cát trước khi về.
- Khi gặp rùa mắc lưới, dạt bờ: biết báo ai — có bài riêng trong danh mục này.
- Khi mua sắm: không mua vòng, lược, kẹp làm từ mai đồi mồi; không ăn trứng rùa dù được mời là "đặc sản".
- Khi thấy rao bán rùa biển, trứng rùa: chụp lại, ghi nơi chốn, báo đường dây nóng 1800-1522 của ENV (miễn phí; kiểm lại số trên trang chính thức của ENV) hoặc kiểm lâm, chi cục thuỷ sản sở tại.
- Khi muốn góp tiền: góp qua kênh chính thức của tổ chức có tư cách pháp lý, có báo cáo công khai — không qua tài khoản cá nhân rao "nuôi giùm một con rùa".
Góc nhìn hôm nay: tình nguyện là học cách đứng sau
Trong Phật giáo có chữ "vô uý thí" — cho người, cho vật sự không sợ hãi. Đứng cách một con rùa mẹ vài mét trong bóng tối, im lặng, không chụp, không chạm, để nó đẻ xong và về biển an toàn là một dạng cho như thế. Người tình nguyện rùa biển giỏi nhất thường là người biết lùi lại đúng lúc.
Nếu đang là sinh viên, có thể bắt đầu bằng việc tìm đọc báo cáo, luận văn về rùa biển ở Côn Đảo, Núi Chúa, hỏi thầy cô ngành sinh học biển về các đợt thực tập tại vườn quốc gia. Nếu đã đi làm, một kỳ nghỉ dài vào mùa hè có thể đủ cho một đợt. Và nếu chỉ có một đêm, một chuyến xem rùa đẻ đúng luật ở Côn Đảo cũng đủ để hiểu vì sao người ta chịu thức trắng suốt mùa.
Câu hỏi thường gặp
Làm tình nguyện viên bảo tồn rùa biển ở Côn Đảo cần điều kiện gì?
Điều kiện do Vườn quốc gia Côn Đảo công bố theo từng năm, thường gồm sức khoẻ tốt, biết bơi, cam kết đủ thời gian của đợt và chấp nhận điều kiện sống ở trạm trên đảo. Hãy đọc thông báo tuyển trên kênh chính thức của Vườn.
Tình nguyện rùa biển có mất phí không?
Tuỳ chương trình. Nếu có khoản đóng góp ăn ở, đi lại, hãy yêu cầu thông tin bằng văn bản chính thức và chỉ chuyển vào tài khoản của tổ chức, không chuyển vào tài khoản cá nhân lạ.
Tình nguyện viên có được cầm rùa con không?
Hạn chế tối đa. Rùa con nên tự bò từ tổ xuống biển; người tình nguyện chỉ hỗ trợ theo hướng dẫn của cán bộ vườn, chẳng hạn khi cần đếm hay đưa rùa con ra khỏi tổ bị kẹt.
Không phải sinh viên ngành sinh học có đi được không?
Nhiều đợt vẫn nhận người ngoài ngành nếu đủ sức khoẻ, thời gian và tinh thần. Người ngành sinh học, môi trường thường được ưu tiên vì phụ được việc ghi chép số liệu.
Thấy người bán trứng rùa, đồ đồi mồi thì báo ở đâu?
Có thể báo đường dây nóng 1800-1522 của Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV), kèm ảnh và địa điểm; hoặc báo kiểm lâm, chi cục thuỷ sản, công an xã sở tại. Nên kiểm lại số đường dây nóng trên trang chính thức của ENV.