Esala Perahera là lễ rước lớn nhất Sri Lanka, diễn ra ở thành phố Kandy khoảng mười đêm trong tháng Esala (thường tháng 7 hoặc tháng 8 dương lịch), kết thúc vào đêm trăng tròn. Tâm điểm là con voi lớn mang hộp đựng xá lợi răng Phật của chùa Sri Dalada Maligawa đi giữa đoàn rước có hàng chục con voi khác, vũ công, người đánh trống, người múa lửa. Cùng với vẻ đẹp ấy là một cuộc tranh luận kéo dài: dùng voi trong lễ hội có làm khổ voi không.
Xá lợi răng Phật và chùa Sri Dalada Maligawa
Theo biên niên sử Sri Lanka, xá lợi răng của Đức Phật được đưa từ xứ Kalinga (miền đông Ấn Độ) sang đảo vào khoảng thế kỷ 4 sau Công nguyên, do công chúa Hemamala và hoàng tử Dantha giấu trong búi tóc để mang đi. Đây là lời kể của biên niên sử truyền thống; các chi tiết như giấu trong tóc mang màu sắc truyền thuyết.
Từ đó, xá lợi răng trở thành biểu tượng của vương quyền: ai giữ xá lợi được xem là có quyền cai trị. Xá lợi theo các triều vua dời từ Anuradhapura, Polonnaruwa qua nhiều kinh đô, cuối cùng về Kandy — kinh đô của vương quốc Sinhala cuối cùng. Chùa Sri Dalada Maligawa (Điện Răng Thiêng) nằm bên hồ Kandy, trong quần thể cung điện cũ. Thành phố thiêng Kandy được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 1988.
Lịch sử lễ rước
Esala Perahera vốn có hai gốc. Một là lễ rước cầu mưa, tôn thờ bốn vị thần hộ trì của đảo (Natha, Vishnu, Kataragama, Pattini), mỗi vị có một đền (devale) ở Kandy. Hai là lễ rước xá lợi răng. Theo các nguồn lịch sử, vào thế kỷ 18, dưới triều vua Kirti Sri Rajasinha, khi các vị sư từ Xiêm (Thái Lan) sang giúp khôi phục giới đàn ở Sri Lanka, lễ rước xá lợi được đưa vào và đặt lên đầu đoàn, để nhấn mạnh rằng Đức Phật đứng trên các vị thần. Hình thức ngày nay đi theo khuôn ấy.
| Giai đoạn | Nội dung |
|---|---|
| Kap Situveema | Dựng cột cây thiêng ở các đền thần, mở đầu mùa lễ |
| Kumbal Perahera (khoảng 5 đêm đầu) | Các đoàn rước nhỏ hơn đi quanh chùa và phố |
| Randoli Perahera (khoảng 5 đêm sau) | Đoàn rước lớn, có kiệu (randoli) của các nữ thần; đêm cuối là đêm rằm, đông nhất |
| Diya Kepeema | Sáng hôm sau, nghi thức "cắt nước" ở sông Mahaweli khép lại mùa lễ |
| Day Perahera | Đoàn rước ban ngày cuối cùng |
Ngày cụ thể từng năm được tính theo lịch trăng và do chùa cùng các đền công bố.
Diya Kepeema: nghi thức "cắt nước" ở sông Mahaweli
Rạng sáng sau đêm rằm, đoàn của bốn đền thần đi ra bờ sông Mahaweli ở vùng Getambe gần Kandy. Một vị chủ lễ dùng thanh gươm nghi lễ vạch một đường trên mặt nước, rồi múc nước ở chỗ vừa "cắt" mang về đền, giữ đến mùa lễ năm sau; nước năm trước được đổ trả lại sông. Nghi thức này có gốc từ lễ cầu mưa của nhà nông và tín ngưỡng thờ thần, không phải nghi lễ của chùa. Đứng xem phần này, người ta thấy rõ Esala Perahera là chỗ gặp nhau của Phật giáo và tín ngưỡng bản địa — điều rất gần với nhiều lễ hội ở Việt Nam, nơi chùa và đình, Phật và thần cùng có mặt trong một mùa hội.
Đoàn rước có gì
- Người quất roi: đi đầu, quất roi xuống mặt đường tạo tiếng nổ để báo hiệu đoàn đến.
- Người cầm cờ, người mang lửa: cầm cờ các tỉnh, đền; người mang giỏ dừa đốt soi đường.
- Vũ công Kandy: múa truyền thống với mũ bạc, trống geta bera, nhảy theo nhịp trống dồn.
- Múa lửa, múa đĩa, nhào lộn.
- Voi: hàng chục con được khoác áo vải thêu kết đèn, đi theo từng đoàn.
- Voi Maligawa: con voi đực lớn mang hộp xá lợi (karanduwa) bằng vàng dưới lọng trắng, hai bên có voi hộ tống. Theo nhiều nguồn, hộp được rước là hộp tượng trưng, còn xá lợi thật vẫn ở trong chùa; điều này chùa không công bố chi tiết.
- Đoàn của bốn đền thần theo sau đoàn của chùa.
Khi voi Maligawa đi qua, nhiều người chắp tay, có người quỳ bên đường. Không khí khác hẳn phần trước: ồn ào lắng xuống một nhịp.
Chuyện voi trong lễ hội: tranh luận chưa ngã ngũ
Voi giữ vai trò trung tâm trong văn hoá Sri Lanka và trong lễ rước suốt nhiều thế kỷ. Nhưng những năm gần đây, các tổ chức bảo vệ động vật trong và ngoài nước đặt câu hỏi gay gắt: voi phải đi nhiều đêm liền giữa đám đông, tiếng trống, lửa, đèn; nhiều con bị xích; một số con đã già hoặc ốm.
Năm 2019, hình ảnh một con voi cái già gầy trơ xương (tên Tikiri) được khoác áo lễ đi trong đoàn đã lan khắp thế giới, gây phản ứng mạnh; con voi này chết vài tháng sau đó. Sau sự việc, ban tổ chức và chính quyền nói đã tăng kiểm tra thú y, loại voi yếu khỏi đoàn.
Các bên nói gì
| Quan điểm | Lập luận chính |
|---|---|
| Giữ truyền thống | Voi là một phần bản sắc; voi trong lễ được nuôi dưỡng, có người chăm (mahout) suốt đời; bỏ voi là mất hồn lễ hội |
| Cải cách | Giữ voi nhưng siết tiêu chuẩn: khám thú y bắt buộc, giới hạn số đêm, cấm voi già yếu, giảm tiếng ồn, che mắt khỏi đèn chớp |
| Thay thế | Dùng mô hình voi, xe hoa, hoặc chỉ giữ một vài con; ủng hộ việc ngừng bắt voi hoang về thuần |
Nhìn từ góc nhà Phật, câu hỏi không phải "ai sai đạo". Lời dạy về lòng từ áp dụng cho mọi loài có cảm giác, và người dự lễ có quyền lựa chọn cách mình góp mặt. Có người vẫn đi xem và quan sát xem voi có được chăm sóc tử tế không; có người chọn chỉ viếng chùa, không xem rước; có người ủng hộ các trại voi mồ côi không cưỡi, không biểu diễn.
Đi Kandy mùa Perahera: lưu ý
- Chỗ ngồi xem: hai bên phố quanh hồ Kandy và chùa có ghế ngồi do các cửa hàng, khách sạn bố trí; người đông từ chiều. Mang nước, đồ ăn nhẹ, áo mưa mỏng.
- Không dùng đèn flash vào voi: ánh chớp có thể làm voi hoảng.
- Giữ khoảng cách: không với tay chạm voi, không đứng chắn lối đoàn rước.
- Vào chùa Dalada Maligawa: đồ trắng hoặc màu sáng, che vai và đầu gối, bỏ giày; nghi thức mở cửa điện thờ xá lợi (puja) diễn ra theo giờ cố định trong ngày.
- Kiểm tra khuyến cáo: thời tiết và tình hình đi lại trước khi đặt chuyến.
Góc nhìn hôm nay: xem một lễ hội bằng cả mắt và lòng
Esala Perahera là một lễ hội lộng lẫy, gắn với lịch sử hàng thế kỷ của một dân tộc Phật giáo. Nó cũng là ví dụ rõ nhất trong danh mục này cho thấy lễ hội ngoài trời không chỉ đụng tới sông, rừng, rác — mà còn đụng tới những sinh vật sống đang đi giữa đoàn rước. Hiểu được cả hai mặt giúp người xem không phán xét vội, mà cũng không quay mặt đi.
Việc làm được ngay: nếu đi Sri Lanka, đọc trước báo cáo gần nhất về phúc lợi voi trong lễ rước của các tổ chức bảo vệ động vật và thông báo của ban tổ chức, rồi tự quyết cách tham dự. Nếu muốn giúp voi, chọn ghé những nơi chăm sóc voi mồ côi không cho cưỡi, không biểu diễn.
Câu hỏi thường gặp
Esala Perahera diễn ra khi nào?
Esala Perahera kéo dài khoảng mười đêm trong tháng Esala theo lịch Sri Lanka, thường rơi vào tháng 7 hoặc tháng 8 dương lịch, kết thúc vào đêm trăng tròn. Ngày cụ thể do chùa và các đền công bố mỗi năm.
Xá lợi răng Phật ở Kandy có thật không?
Theo biên niên sử Sri Lanka, xá lợi răng được đưa từ Kalinga sang đảo khoảng thế kỷ 4 và nay thờ ở chùa Sri Dalada Maligawa, Kandy. Đây là niềm tin truyền thống được Phật tử tôn kính; việc xác minh khoa học chưa từng được công bố.
Trong lễ rước, voi có mang xá lợi thật không?
Voi Maligawa mang hộp xá lợi bằng vàng dưới lọng trắng. Nhiều nguồn cho biết hộp được rước là hộp tượng trưng, còn xá lợi thật vẫn ở trong chùa; chùa không công bố chi tiết điều này.
Vì sao lễ Perahera bị chỉ trích về voi?
Các tổ chức bảo vệ động vật lo ngại voi phải đi nhiều đêm giữa đám đông, tiếng ồn, lửa và đèn, có con già yếu vẫn tham gia. Năm 2019, hình ảnh con voi gầy Tikiri trong đoàn rước gây phản ứng mạnh, sau đó ban tổ chức nói đã tăng kiểm tra thú y.
Kandy là di sản UNESCO năm nào?
Thành phố thiêng Kandy, nơi có chùa Sri Dalada Maligawa, được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 1988.