Đèn trời: lễ Yi Peng ở Chiang Mai và vì sao nhiều nơi cấm thả

Yi Peng là lễ hội ánh sáng của vùng Lanna (miền bắc Thái Lan, trung tâm là Chiang Mai), diễn ra vào đêm trăng tròn tháng Hai theo lịch Lanna — trùng với Loy Krathong, thường rơi vào tháng 11 dương lịch. Hình ảnh nổi tiếng nhất là hàng nghìn chiếc đèn trời (khom loi) cùng bay lên. Chính vì đẹp và lan nhanh trên mạng, đèn trời bị nhiều nơi cấm hoặc giới hạn chặt: nó gây cháy, để lại rác dây thép trên ruộng rừng và làm nguy hiểm cho máy bay. Ở Chiang Mai hiện nay, thả đèn chỉ được phép theo khung giờ, khu vực do chính quyền quy định.

Yi Peng là gì, khác Loy Krathong thế nào

"Yi" trong tiếng Bắc Thái nghĩa là thứ hai, "peng" là trăng tròn: Yi Peng là ngày rằm tháng Hai theo lịch Lanna. Lịch Lanna đi trước lịch Thái miền Trung khoảng hai tháng, nên rằm tháng Hai Lanna trùng với rằm tháng Mười hai lịch Thái — đúng đêm Loy Krathong. Kết quả là ở Chiang Mai, hai lễ chồng lên nhau trong cùng mấy ngày:

Với người Lanna, Yi Peng trước hết là lễ ở chùa: treo đèn lồng giấy nhiều màu, thắp đèn dầu nhỏ (pang pateep) quanh sân chùa và trước nhà, nghe giảng pháp, làm phước. Đèn trời chỉ là một phần, và theo cách hiểu truyền thống, thả đèn tượng trưng cho việc buông bỏ điều xui xẻo, phiền muộn của năm cũ. Đó là ý nghĩa biểu tượng của nghi thức, không phải phép màu — muộn phiền thật sự chỉ nhẹ đi khi mình đổi cách sống.

Lễ thả đèn tập thể ở Mae Jo: vì sao nổi tiếng

Hình ảnh hàng nghìn đèn cùng bay mà nhiều người biết đến chủ yếu chụp ở các buổi thả tập thể tại khu vực Mae Jo, phía bắc thành phố Chiang Mai, do một trung tâm thiền Nam tông khởi xướng từ nhiều năm trước. Buổi lễ có phần tụng kinh, ngồi thiền, nghe giảng, rồi mọi người cùng thắp đèn và thả theo hiệu lệnh. Sau này, nhiều đơn vị tổ chức sự kiện thương mại mô phỏng kiểu thả đồng loạt này, bán vé cho khách du lịch.

Nếu muốn dự, điều quan trọng không phải chọn chỗ đẹp nhất mà là chọn sự kiện có giấy phép: địa điểm được chính quyền cho phép, có đội phòng cháy, có thời gian rõ ràng và có kế hoạch thu gom xác đèn. Sự kiện không phép thường rẻ hơn, nhưng chính chúng làm cho lệnh cấm ngày càng chặt.

Vì sao nhiều nơi cấm thả đèn trời

Cháy nhà, cháy rừng

Đèn trời bay nhờ ngọn lửa đốt khối nhiên liệu tẩm sáp. Khi lửa chưa tắt hẳn mà đèn đã hạ thấp, nó có thể rơi xuống mái tôn, kho rơm, cánh rừng khô. Người thả không kiểm soát được nơi đèn rơi: gió đẩy đèn đi vài cây số là chuyện thường. Một số vụ cháy lớn ở nước ngoài đã được điều tra kết luận do đèn trời, như vụ cháy nhà máy tái chế ở Smethwick (Anh) năm 2013 và vụ cháy chuồng khỉ ở vườn thú Krefeld (Đức) đêm giao thừa năm 2020 làm chết nhiều con vật.

Rác dây thép và động vật

Khung đèn truyền thống làm bằng tre, nhưng nhiều đèn bán đại trà dùng vòng dây thép. Khi rơi xuống đồng cỏ, ruộng, rừng, dây thép nằm lại. Gia súc có thể nuốt phải mảnh dây lẫn trong cỏ; chim và thú nhỏ có thể bị vướng. Giấy, keo và khối nhiên liệu cũng thành rác ở nơi không ai dọn.

Nguy cơ cho máy bay

Chiang Mai có sân bay quốc tế nằm sát thành phố. Đèn trời bay lên ở độ cao mà máy bay cất hạ cánh đi qua; một vật cháy lơ lửng gần đường bay là rủi ro thật. Vì thế, trong mùa lễ, cơ quan hàng không Thái Lan thường ra thông báo hạn chế thả đèn quanh sân bay, và các hãng bay đã có năm phải dời giờ hoặc huỷ một số chuyến vào đêm cao điểm. Lịch cụ thể mỗi năm được công bố trước mùa lễ.

Lệnh cấm ở các nơi

• Thái Lan: chính quyền Chiang Mai và cơ quan hàng không quy định khu vực, khung giờ được thả; thả ngoài quy định có thể bị phạt. Một số tỉnh khác cấm hẳn.
• Việt Nam: nhiều địa phương đã khuyến cáo hoặc cấm thả đèn trời vì nguy cơ cháy, và hành vi này có thể bị xử phạt hành chính về phòng cháy, an toàn — cần kiểm văn bản đang có hiệu lực ở địa phương mình.
• Nước khác: Đức cấm ở hầu hết các bang, Brazil cấm thả vật bay mang lửa; nhiều nước khác hạn chế hoặc khuyến cáo không thả.

Đi Yi Peng mà không thả đèn trời: vẫn đủ đầy

Người không thả đèn vẫn có rất nhiều thứ để dự trong mùa Yi Peng:

• Đèn lồng treo ở chùa: các chùa trong phố cổ Chiang Mai treo đèn lồng giấy kín sân, đẹp nhất lúc chạng vạng. Đèn treo không bay nên không gây cháy ngoài kiểm soát.
• Đèn dầu nhỏ quanh sân chùa: thắp theo lối đi, quanh bảo tháp; có thể xin thắp cùng.
• Thả krathong trên sông Ping: chọn krathong thân chuối, lá chuối.
• Rước đèn và diễu hành: đoàn rước có xe hoa, đèn lồng, nhạc truyền thống đi qua phố cổ trong mấy ngày lễ.
• Nghe giảng, ngồi thiền: một số chùa và trung tâm thiền mở cửa cho khách trong mùa lễ.

Nếu vẫn muốn trải nghiệm đèn trời, hãy chọn sự kiện có phép, thả đúng giờ, và đừng mang đèn trời từ chợ về thả ở sân khách sạn hay bãi biển.

Đèn trời ở Việt Nam: từ lễ hội đến tiệc cưới

Ở Việt Nam, đèn trời (còn gọi đèn Khổng Minh) từng xuất hiện ở lễ hội vùng núi, rồi lan sang tiệc cưới, sinh nhật, sự kiện quảng bá. Đồng bào Khmer Nam Bộ có đèn gió trong lễ Ok Om Bok. Mấy năm gần đây, nhiều vụ cháy nhà, cháy chợ nghi do đèn trời khiến các địa phương siết lại. Nhiều ban tổ chức lễ hội đã thay đèn trời bằng đèn lồng treo, đèn LED, hoặc trình diễn ánh sáng.

Với Phật tử, có một câu hỏi đơn giản để tự cân nhắc: chiếc đèn này rơi xuống đâu, ai sẽ nhặt, có con vật nào bị hại không? Nếu không trả lời được, đó là lúc chọn một cách khác để gửi lời nguyện.

Góc nhìn hôm nay: giữ phần ánh sáng, bỏ phần lửa bay

Ý nghĩa của Yi Peng — buông bỏ, làm mới, thắp sáng — không nằm ở việc ngọn lửa bay cao bao nhiêu. Người Lanna treo đèn trong chùa, thắp đèn trước cửa nhà từ rất lâu trước khi có những buổi thả đèn cho khách du lịch.

Việc làm được ngay: nếu đi Chiang Mai mùa Yi Peng, tra thông báo chính thức của tỉnh về khung giờ và khu vực được thả, chọn sự kiện có giấy phép hoặc chỉ xem đèn lồng ở chùa. Nếu đang tổ chức tiệc ở Việt Nam, thay đèn trời bằng đèn lồng giấy treo — vẫn đẹp, vẫn chụp ảnh được, mà không ai phải lo cháy mái nhà hàng xóm.