Ok Om Bok (còn viết Oóc Om Bóc) là lễ cúng trăng của đồng bào Khmer Nam Bộ, diễn ra vào đêm rằm tháng 10 âm lịch theo lịch Khmer (tháng Kađâk), khi mùa mưa sắp dứt và lúa bắt đầu chín. Lễ gồm ba phần chính: cúng trăng bằng cốm dẹp, thả đèn nước trên sông, và đua ghe ngo. Nơi tổ chức lớn nhất là Sóc Trăng (nay thuộc thành phố Cần Thơ) và Trà Vinh (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long), cùng các phum sóc Khmer khắp miền Tây.
Tên gọi và ý nghĩa
"Ok Om Bok" theo tiếng Khmer có nghĩa đại ý là đút cốm dẹp: trong lễ cúng trăng, người lớn bốc cốm dẹp đút vào miệng trẻ nhỏ. Lễ là dịp tạ ơn Mặt Trăng, vị thần mà người Khmer tin là điều tiết mùa màng, nước nôi trong năm. Theo cách hiểu của nhiều nhà nghiên cứu, gốc của lễ là tín ngưỡng nông nghiệp lúa nước có trước, sau hoà vào sinh hoạt của chùa Phật giáo Nam tông Khmer — nên ngày nay lễ diễn ra quanh chùa, có sư sãi tụng kinh, và đội ghe ngo cũng thuộc về chùa.
Con thỏ trên mặt trăng
Người Khmer nhìn mặt trăng thấy hình con thỏ chứ không thấy chú Cuội. Hình ảnh này gắn với một chuyện tiền thân trong kinh Phật Nam tông (chuyện Thỏ, Sasa Jātaka): Đức Phật trong một kiếp xưa là con thỏ, không có gì để cúng dường một vị khách đói, bèn tự nhảy vào lửa để hiến thân mình làm thức ăn. Vị khách vốn là Đế Thích (vua trời) hoá thân để thử lòng; cảm động, Đế Thích vẽ hình thỏ lên mặt trăng để mọi người nhớ mãi. Đây là chuyện tiền thân, mang ý nghĩa dạy về bố thí và hy sinh, không phải ghi chép lịch sử.
Ba phần chính của lễ
| Phần lễ | Diễn ra khi nào | Nội dung |
|---|---|---|
| Thả đèn nước | Tối 14 âm lịch | Thả đèn làm từ thân chuối, tre, giấy màu trên sông, ao chùa; tạ ơn thần nước, xin lỗi vì đã dùng và làm bẩn nước |
| Cúng trăng | Đêm rằm, khi trăng lên cao | Bày cốm dẹp, chuối, khoai, dừa trên mâm ngoài sân; cả nhà ngồi chờ trăng rồi làm lễ, người lớn đút cốm cho trẻ |
| Đua ghe ngo | Ngày rằm và hôm sau | Các đội ghe của chùa đua trên sông; ở Sóc Trăng là sông Maspero chảy qua trung tâm |
Ngoài ba phần ấy, nhiều nơi còn có thả đèn gió (đèn bay), văn nghệ dù kê, rô-băm, múa lăm vông, hội chợ. Lễ hội Oóc Om Bóc – Đua ghe ngo của người Khmer Sóc Trăng đã được đưa vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
Cốm dẹp: món của mùa lúa mới
Cốm dẹp làm từ lúa nếp vừa chín tới, rang trong nồi đất cho nổ nhẹ, rồi giã trong cối cho dẹp, sàng sạch trấu. Trước mâm cúng, cốm được trộn với dừa nạo, nước dừa và chút đường cho mềm. Món này vừa là lễ vật, vừa là món ăn chung của cả xóm trong đêm rằm. Tiếng chày giã cốm vang trong phum sóc mấy ngày trước lễ là dấu hiệu mùa Ok Om Bok đã về.
Ghe ngo: chiếc thuyền của cả ngôi chùa
Ghe ngo là thuyền đua dài, thân hẹp, đục từ thân cây gỗ lớn hoặc ghép ván, mũi và lái cong cao, vẽ hoa văn rực rỡ. Mỗi chiếc có vài chục tay chèo ngồi thành hai hàng, cùng một người giữ nhịp và người cầm lái. Ghe thuộc về chùa: ngày thường được cất trong nhà ghe ở khuôn viên chùa, trước mùa đua thì sư sãi và bà con làm lễ hạ thuỷ, rồi các tay chèo trong phum sóc tập luyện cả tháng.
Vì vậy, đua ghe ngo không chỉ là thể thao. Một đội ghe thắng là niềm vui của cả cộng đồng quanh ngôi chùa đó; tay chèo thường là thanh niên tự nguyện, không phải vận động viên chuyên nghiệp. Ngoài Sóc Trăng, Trà Vinh, Bạc Liêu (nay thuộc Cà Mau) và nhiều nơi có đông đồng bào Khmer cũng tổ chức đua.
Đèn nước và đèn gió: chuyện giữ sông sạch, trời an toàn
Đèn nước của người Khmer vốn làm từ thân chuối, bẹ chuối, tre, giấy — vật liệu sẵn trong vườn, phân huỷ được. Khi lễ đông hơn và đèn bán sẵn nhiều hơn, xốp và nhựa bắt đầu xuất hiện, giống chuyện ở Hội An hay Thái Lan. Nhiều chùa và ban tổ chức đã khuyến khích quay lại đèn bẹ chuối, và có hoạt động thu gom đèn sau lễ.
Đèn gió — đèn bay bằng lửa — là phần cần cẩn trọng nhất. Nguy cơ cháy mái nhà, cháy cây khô, rơi vào khu dân cư đông người là thật. Ở nhiều địa phương, việc thả đèn bay được giới hạn hoặc cấm; ban tổ chức thường thay bằng các tiết mục ánh sáng khác. Người dự nên theo hướng dẫn của ban tổ chức, không tự mua đèn bay thả ở nơi đông người.
Mấy việc người dự làm được
- Nếu thả đèn, chọn đèn bẹ chuối, tre, giấy; tránh đế xốp, cốc nhựa.
- Không thả tiền xu, vật kim loại xuống sông.
- Mang theo túi đựng rác của mình khi ngồi xem đua ghe dọc bờ sông — chai nước, ly nhựa, túi bánh là thứ dồn lại nhiều nhất.
- Không đứng sát mép kè, không leo lên lan can cầu để xem ghe; người đông, rất dễ ngã.
Đi dự Ok Om Bok: chuẩn bị thực tế
Thời điểm
Tra lịch âm để biết rằm tháng 10 rơi vào ngày nào, thường vào khoảng tháng 11 dương lịch. Ngày dương lịch chính xác và lịch trình (thả đèn, đua ghe vòng loại, chung kết) do ban tổ chức tỉnh, thành công bố trước vài tuần.
Đến chùa Khmer
Nhiều người dự Ok Om Bok kết hợp ghé các chùa Khmer nổi tiếng: chùa Dơi (Mahatup), chùa Kh'leang ở Sóc Trăng; ao Bà Om và chùa Âng ở Trà Vinh. Khi vào chùa, ăn mặc kín đáo, bỏ giày dép trước chính điện, không chạm vào đầu chư sư hay trẻ nhỏ (theo quan niệm Khmer, đầu là phần quý của cơ thể), phụ nữ không chạm trực tiếp vào sư.
Cúng trăng cùng gia đình Khmer
Nếu được mời dự cúng trăng ở nhà bà con, đây là dịp hiếm để thấy lễ thật sự diễn ra ra sao. Ngồi đúng chỗ được chỉ, không chụp ảnh khi chưa hỏi, và nếm cốm dẹp khi được mời — đó là cách bày tỏ trân trọng.
Góc nhìn hôm nay: một lễ trăng có cả con thỏ, cánh đồng và dòng sông
Ok Om Bok hay ở chỗ nó gói trọn cái vòng của đời sống nông nghiệp: lúa chín thì tạ ơn trăng, tạ ơn nước, rồi cả phum cùng ra sông. Chuyện con thỏ trên mặt trăng nhắc rằng lòng cho đi là điều đáng nhớ nhất trong đêm rằm. Thả đèn bẹ chuối thay đèn xốp là cách giữ cho cái vòng ấy không bị rác cắt đứt.
Việc làm được ngay: nếu sống ở miền Tây, năm nay rủ cả nhà làm một chiếc đèn bẹ chuối để thả ở ao chùa Khmer gần nhà vào đêm 14; nếu ở xa, tối rằm tháng 10 ngồi ngắm trăng với con, kể cho con nghe chuyện con thỏ hiến thân — một chuyện tiền thân ngắn mà trẻ con nhớ rất lâu.
Câu hỏi thường gặp
Lễ Ok Om Bok là ngày nào?
Ok Om Bok diễn ra vào đêm rằm tháng 10 âm lịch theo lịch Khmer, tức tháng Kađâk, thường rơi vào tháng 11 dương lịch. Đêm 14 thả đèn nước, đêm rằm cúng trăng, ngày rằm và hôm sau đua ghe ngo.
Ok Om Bok nghĩa là gì?
Theo tiếng Khmer, Ok Om Bok có nghĩa đại ý là đút cốm dẹp, theo nghi thức người lớn đút cốm cho trẻ trong lễ cúng trăng. Lễ là dịp tạ ơn Mặt Trăng và cầu mùa màng thuận lợi.
Đua ghe ngo ở đâu lớn nhất?
Lớn nhất là ở Sóc Trăng (nay thuộc thành phố Cần Thơ), trên sông Maspero, trong lễ hội Oóc Om Bóc – Đua ghe ngo đã được ghi vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Trà Vinh, Bạc Liêu và nhiều nơi khác cũng có đua.
Vì sao người Khmer thấy con thỏ trên mặt trăng?
Hình ảnh này gắn với chuyện tiền thân con thỏ trong kinh Phật Nam tông: thỏ hiến thân làm thức ăn cho khách đói, Đế Thích cảm động vẽ hình thỏ lên mặt trăng. Đây là chuyện tiền thân dạy về bố thí.
Ghe ngo dài bao nhiêu và có bao nhiêu tay chèo?
Ghe ngo là thuyền dài, thân hẹp, mỗi chiếc có vài chục tay chèo ngồi thành hai hàng. Kích thước cụ thể khác nhau giữa các chùa; ghe thường được cất trong khuôn viên chùa và chỉ hạ thuỷ vào mùa lễ.