Yeondeunghoe: lễ hội đèn lồng mừng Phật Đản ở Seoul, di sản UNESCO 2020

Yeondeunghoe (Yên Đăng Hội, "hội thắp đèn") là lễ hội đèn lồng mừng Phật Đản của Hàn Quốc, được UNESCO ghi vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2020. Ở Seoul, lễ diễn ra vào các ngày trước Phật Đản (mùng 8 tháng Tư âm lịch), cao điểm là đoàn diễu hành đèn lồng buổi tối trên đại lộ Jongno, kết thúc quanh chùa Jogyesa. Hàng vạn người tự làm đèn hoa sen bằng giấy, cầm đèn đi giữa phố — không có chiếc nào bay lên trời hay thả xuống sông.

Yeondeunghoe là gì

"Yeondeung" là thắp đèn, "hoe" là hội. Thắp đèn cúng dường Đức Phật là việc có trong nhiều truyền thống Phật giáo: ánh đèn tượng trưng cho trí tuệ, soi sáng tâm và thế gian. Ở Hàn Quốc, nghi thức này trở thành một lễ hội của cả cộng đồng, không giới hạn trong Phật tử: người theo tôn giáo khác, du khách nước ngoài, học sinh đều tham gia làm đèn, đi diễu hành.

Ngày Phật Đản ở Hàn Quốc tính theo âm lịch, mùng 8 tháng Tư, là ngày nghỉ lễ quốc gia. Đây là truyền thống Bắc tông; nhiều nước Nam tông và Giáo hội Phật giáo Việt Nam hiện nay mừng Phật Đản vào rằm tháng Tư âm lịch.

Lịch sử: từ triều đình Cao Ly đến đại lộ Jongno

Sử liệu bán đảo Triều Tiên ghi nhận nghi lễ thắp đèn từ thời Tân La (Silla). Đến thời Cao Ly (Goryeo, 918–1392), khi Phật giáo là tôn giáo được triều đình bảo trợ, Yên Đăng Hội trở thành đại lễ quốc gia cùng với Bát Quan Hội (Palgwanhoe). Thời Triều Tiên (Joseon), Nho giáo lên ngôi, Phật giáo bị hạn chế, lễ hội không còn là nghi lễ triều đình nhưng vẫn sống trong dân gian vào dịp Phật Đản.

Hình thức hiện đại — đoàn diễu hành lớn trên phố Seoul — được các tông phái Phật giáo Hàn Quốc tổ chức từ nửa sau thế kỷ 20, ngày càng quy mô. Năm 2012, Yeondeunghoe được ghi vào danh mục di sản phi vật thể quốc gia của Hàn Quốc; năm 2020, UNESCO ghi danh. Hồ sơ UNESCO nhấn mạnh tính cộng đồng: người dân tự làm đèn, cùng đi, cùng chia sẻ không khí, vượt qua ranh giới tôn giáo, tuổi tác.

Lễ hội diễn ra thế nào ở Seoul

Chương trình mỗi năm do ban tổ chức công bố, nhưng thường gồm các phần:

Lễ khai mạc và tập hợp

Chiều ngày diễu hành, các đoàn của chùa, trường học, hội nhóm tập hợp ở khu vực phía đông Seoul (thường quanh Dongdaemun), có nghi lễ, ca múa, dạy các động tác cầm đèn.

Đoàn diễu hành đèn lồng

Khi trời tối, đoàn diễu hành đi dọc đại lộ Jongno về phía chùa Jogyesa — chùa trung tâm của tông Tào Khê (Jogye), tông phái Phật giáo lớn nhất Hàn Quốc. Có người cầm đèn hoa sen nhỏ, có đội khiêng những đèn lồng khổng lồ hình rồng, voi trắng, tượng Phật, nhân vật dân gian. Người đứng xem hai bên đường thường được mời nhập vào đoàn ở đoạn cuối.

Hội đường phố ngày hôm sau

Quanh Jogyesa có khu hội truyền thống: các gian hướng dẫn làm đèn, xâu chuỗi tràng hạt, viết thư pháp, nếm món chay đền chùa, trải nghiệm nghi lễ. Buổi tối có thể có một vòng đi đèn nhỏ hơn và chương trình văn nghệ.

Trong nhiều tuần trước Phật Đản, sân chùa Jogyesa và Bongeunsa treo kín đèn lồng; đứng dưới vòm đèn lúc chạng vạng là cảnh nhiều người đến Seoul vì nó.

Đèn hoa sen giấy: làm thế nào

Chiếc đèn tiêu biểu của Yeondeunghoe là đèn hoa sen (yeonkkot deung): một khung tròn hoặc lồng nhỏ, bên ngoài dán nhiều lớp cánh sen bằng giấy dó Hàn (hanji) nhuộm hồng, trắng, xanh. Cách làm phổ thông:

1. Cắt giấy mỏng nhuộm màu thành những mảnh vuông nhỏ.
2. Vuốt mỗi mảnh quanh đầu que hoặc ngón tay để tạo cánh sen cong, đầu cánh xoắn nhọn.
3. Dán các cánh theo vòng từ dưới lên, lớp trong nhỏ, lớp ngoài lớn, quanh một khung (cốc giấy, khung tre, quả cầu).
4. Gắn đáy và quai cầm; bên trong đặt đèn LED nhỏ hoặc nến tuỳ quy định.

Đèn trong đoàn diễu hành hiện nay phần lớn dùng đèn điện bên trong để an toàn giữa đám đông. Đèn giấy làm xong có thể giữ lại treo ở nhà cả năm — một điểm khác hẳn với đèn thả: đèn ở lại với người làm, không thành rác trên sông.

Điều Yeondeunghoe làm được mà nhiều lễ hội đèn khác chưa làm

• Đèn không bay, không trôi: không nguy cơ cháy rừng, không rác trên sông.
• Đèn tự làm, giữ lại: nhiều gia đình treo đèn cả năm, năm sau làm thêm.
• Mở cho mọi người: người không theo đạo Phật vẫn tham gia mà không bị ép theo nghi lễ.
• Có kế hoạch đám đông: phân luồng, tình nguyện viên, điểm sơ cứu — nhắc rằng lễ hội ngoài trời trước hết phải an toàn.

Đó là lý do bài về lễ hội không rác trong danh mục này hay lấy Yeondeunghoe làm ví dụ: ánh sáng vẫn rực rỡ mà không ai phải ra sông vớt đèn sáng hôm sau.

Đi Seoul dự Yeondeunghoe: lưu ý

• Xem ngày: đoàn diễu hành thường vào cuối tuần trước Phật Đản; ngày mỗi năm khác nhau theo âm lịch. Xem lịch chính thức của ban tổ chức.
• Chỗ đứng xem: hai bên đại lộ Jongno đông từ sớm; đến trước giờ diễu hành, mang áo khoác mỏng vì tối tháng Tư, tháng Năm ở Seoul còn se lạnh.
• Muốn tham gia đoàn: một số năm có chỗ cho người nước ngoài đăng ký, có lớp làm đèn trước lễ; theo dõi thông báo từ sớm.
• Vào chùa: nói nhỏ, không chen trước người đang lạy Phật, không leo lên bệ để chụp ảnh.

Góc nhìn hôm nay: một chiếc đèn ở lại với mình

Ở Việt Nam, mùa Phật Đản nhiều chùa cũng treo đèn, rước đèn, có nơi tổ chức xe hoa diễu hành. Yeondeunghoe gợi một hướng làm hay: đèn tự làm, cầm trong tay, treo lại ở nhà — vừa đẹp, vừa không để lại rác, vừa cho trẻ con một việc làm bằng tay thật sự.

Việc làm được ngay: mùa Phật Đản năm nay, cả nhà cùng làm một chiếc đèn hoa sen giấy theo bốn bước trên, dùng đèn LED nhỏ bên trong, treo ở hiên nhà. Không cần đến Seoul để thắp một ngọn đèn không cháy nhà ai và không trôi xuống sông nào.