Loy Krathong là lễ thả đèn nước của Thái Lan, diễn ra vào đêm trăng tròn tháng Mười hai theo lịch Thái truyền thống, thường rơi vào tháng 11 dương lịch. "Loy" là thả trôi, "krathong" là chiếc bè nhỏ hình hoa sen, truyền thống làm từ thân cây chuối và lá chuối, cắm hoa, nến và nhang. Người Thái thả krathong để tạ ơn dòng nước, xin lỗi vì đã làm bẩn nó, và buông bỏ điều không vui; nhiều chùa gắn thêm ý nghĩa tôn kính Đức Phật.
Loy Krathong diễn ra khi nào, ở đâu
Lễ theo lịch trăng nên ngày dương lịch đổi mỗi năm, thường giữa đến cuối tháng 11. Tâm điểm là đêm rằm, nhưng nhiều nơi tổ chức hội từ vài ngày trước. Nơi nào có nước là nơi đó thả: sông Chao Phraya ở Bangkok, sông Ping ở Chiang Mai, các hồ trong công viên, kênh làng, thậm chí bể nước lớn đặt ở trung tâm thương mại.
Ba địa điểm hay được nhắc nhất:
- Sukhothai: kinh đô cũ thế kỷ 13–15, nay là công viên lịch sử được UNESCO ghi danh năm 1991. Lễ hội ở đây có trình diễn ánh sáng giữa các phế tích, đèn dầu quanh hồ sen.
- Chiang Mai: Loy Krathong trùng với Yi Peng của vùng Lanna, nên vừa có krathong trên sông Ping vừa có đèn lồng treo khắp chùa.
- Bangkok: thả dọc sông Chao Phraya, các công viên lớn; quy mô đông nhất nước.
Nguồn gốc: truyền thuyết và những gì sử học nói
Câu chuyện phổ biến nhất kể rằng Loy Krathong bắt đầu ở Sukhothai, do nàng Nopphamat — một cung phi của vua — làm chiếc krathong hình hoa sen đầu tiên. Đây là truyền thuyết. Nhiều nhà sử học Thái cho rằng văn bản kể chuyện nàng Nopphamat được soạn muộn hơn nhiều, có lẽ vào đầu thời Rattanakosin (thế kỷ 19), nên không thể coi là bằng chứng cho thời Sukhothai.
Điều chắc hơn là tục thả đèn nước vào mùa nước lên đã có từ lâu ở vùng Đông Nam Á lục địa, gắn với nông nghiệp lúa nước, rồi được khoác thêm nhiều lớp ý nghĩa:
| Lớp ý nghĩa | Nội dung |
|---|---|
| Dân gian | Tạ ơn dòng nước nuôi lúa, xin lỗi vì đã dùng và làm bẩn nước. Trong tiếng Thái, dòng nước được nhân cách hoá là Mẹ Nước (Phra Mae Khongkha). |
| Phật giáo | Một số chùa giải thích là tôn kính dấu chân Đức Phật bên bờ sông Nammada theo truyền thuyết, hoặc tôn kính bảo tháp Chulamani trên cõi trời Đao Lợi, nơi theo kinh sách giữ xá lợi tóc của Đức Phật. |
| Cá nhân | Buông bỏ phiền muộn, giận hờn của năm cũ theo chiếc krathong trôi đi. |
| Cộng đồng | Đêm hội của cả làng, cả phố; thi krathong đẹp, thi hoa hậu Nopphamat, bày quầy hàng. |
Không có lớp nào "đúng" hơn lớp nào; chúng chồng lên nhau theo thời gian, giống nhiều lễ hội ở Việt Nam.
Chiếc krathong thân chuối: cấu tạo
Krathong truyền thống là một khoanh thân cây chuối dày khoảng một gang tay, cắt ngang làm đế. Lá chuối được gấp thành những cánh nhọn, ghim quanh đế tạo hình hoa sen. Trên mặt đế cắm hoa (cúc vạn thọ, hoa lan, hoa sen), một cây nến và ba nén nhang. Nhiều người kẹp thêm một sợi tóc, mẩu móng tay — tượng trưng cho việc gửi phần không may của mình đi theo dòng nước — hoặc một đồng xu nhỏ.
Vật liệu nào tan, vật liệu nào ở lại
- Thân chuối, lá chuối, hoa: phân huỷ trong vài ngày đến vài tuần.
- Ghim kim loại giữ lá: nhỏ nhưng nằm lại dưới đáy; có thể thay bằng tăm tre.
- Đồng xu: chìm ngay, thành rác kim loại; nhiều chùa khuyên bỏ.
- Đế xốp: từng rất phổ biến vì rẻ, bền, đẹp; không phân huỷ, vỡ thành hạt.
- Krathong bánh mì: làm bằng bột bánh mì để cá ăn. Nghe thân thiện nhưng thả hàng loạt có thể làm thối nước, kéo theo tảo; nên thả ít ở nơi có dòng chảy.
Ai thu gom krathong sau đêm hội
Sáng hôm sau Loy Krathong, công nhân của Bangkok và các thành phố lớn đi thuyền vớt krathong trên sông, kênh, hồ. Số krathong thu được ở Bangkok mỗi năm thường lên tới hàng trăm nghìn chiếc, và chính quyền công bố tỉ lệ làm bằng vật liệu tự nhiên với xốp. Một thập niên gần đây, tỉ lệ đế xốp giảm mạnh nhờ chiến dịch vận động, lệnh hạn chế xốp ở các điểm thả công cộng, và người dân đổi thói quen.
Krathong tự nhiên được gom về làm phân bón hữu cơ; phần xốp, nhựa đưa đi xử lý như rác thường. Nhìn con số đó sẽ thấy: một chiếc krathong xốp không đáng kể, nhưng một đêm của cả nước thì đủ lấp một con kênh.
Xu hướng "một gia đình một krathong"
Các chiến dịch ở Thái Lan những năm gần đây khuyến khích mỗi gia đình hoặc mỗi nhóm bạn chỉ thả một chiếc thay vì mỗi người một chiếc. Một số nơi còn có krathong online, hoặc dựng bể nước để thả rồi gom lại ngay. Cách nào cũng nhằm giữ lại nghi thức mà bớt gánh nặng cho sông.
Đi Thái Lan mùa Loy Krathong: lưu ý
- Chọn chỗ thả chính thức: bến, công viên có lực lượng an ninh, cứu hộ. Bến sông đêm hội rất đông; người già, trẻ em đi kèm sát.
- Mua krathong thân chuối hoặc tự làm: nhiều khách sạn, chùa mở lớp làm krathong miễn phí hoặc có phí cho khách.
- Không thả đèn trời ngoài khu được phép: nhất là ở Chiang Mai, gần sân bay.
- Pháo: trẻ con Thái hay đốt pháo nhỏ đêm lễ; giữ khoảng cách, nhất là khi đi cùng trẻ.
- Trang phục khi vào chùa: che vai, đầu gối; bỏ giày trước khi vào điện thờ.
Loy Krathong và lễ thả đèn nước ở Việt Nam
Người Việt sẽ thấy Loy Krathong quen: cùng tinh thần với thả hoa đăng ở Hội An, đêm rằm tháng Bảy, Phật Đản, và gần nhất là lễ Ok Om Bok của đồng bào Khmer Nam Bộ, cũng vào khoảng rằm tháng Mười âm lịch, cũng thả đèn nước từ thân chuối. Điểm khác là Loy Krathong ở Thái Lan có quy mô cả nước và đã có nhiều năm đối mặt với chuyện rác trên sông — nên có nhiều cách làm đáng học: đếm krathong sau lễ, công bố tỉ lệ vật liệu, vận động "một nhà một chiếc".
Góc nhìn hôm nay: tạ ơn dòng nước thì đừng làm bẩn nó
Nghĩa gốc của Loy Krathong là xin lỗi dòng nước. Nghe thì đơn giản, nhưng đó là một ý rất gần với lời dạy về lòng biết ơn và không làm hại trong đạo Phật. Thả một chiếc krathong xốp xuống sông để xin lỗi sông là tự mâu thuẫn — và người Thái đã tự nhận ra điều đó, bằng chính các chiến dịch của mình.
Việc làm được ngay: lần tới có dịp thả đèn nước ở bất cứ đâu, làm một chiếc krathong từ khoanh thân chuối, lá chuối và hoa trong vườn, ghim bằng tăm tre, không kèm đồng xu. Mất khoảng nửa giờ, cả nhà cùng làm, và sáng hôm sau trên sông không có thêm mảnh xốp nào của nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Loy Krathong là ngày nào?
Loy Krathong rơi vào đêm trăng tròn tháng Mười hai theo lịch Thái truyền thống, thường vào khoảng giữa đến cuối tháng 11 dương lịch. Ngày cụ thể thay đổi theo năm.
Krathong làm bằng gì?
Krathong truyền thống làm từ khoanh thân cây chuối làm đế, lá chuối gấp thành cánh sen, cắm hoa, nến và nhang. Ngày nay có cả krathong bánh mì, giấy; loại đế xốp đang bị vận động bỏ vì không phân huỷ.
Ý nghĩa của Loy Krathong là gì?
Người Thái thả krathong để tạ ơn và xin lỗi dòng nước, buông bỏ phiền muộn của năm cũ. Một số chùa giải thích thêm là tôn kính dấu chân Đức Phật hoặc bảo tháp giữ xá lợi tóc của Ngài trên cõi trời.
Nàng Nopphamat có thật không?
Chuyện nàng Nopphamat làm krathong đầu tiên ở Sukhothai là truyền thuyết. Nhiều nhà sử học Thái cho rằng văn bản kể chuyện này được soạn vào thế kỷ 19, muộn hơn thời Sukhothai rất nhiều.
Loy Krathong và Yi Peng có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Loy Krathong thả đèn xuống nước và có ở cả nước Thái Lan; Yi Peng là lễ của vùng Lanna miền bắc, đặc trưng bởi đèn lồng treo và đèn trời. Ở Chiang Mai hai lễ diễn ra cùng dịp.