Ngũ vị tân là năm loại rau gia vị có mùi hăng nồng mà người tu Phật giáo Bắc tông kiêng: theo cách gọi quen ở Việt Nam là hành, tỏi, hẹ, kiệu và nén. Nguồn chính là kinh Phạm Võng phần Bồ Tát giới và kinh Lăng Nghiêm, nêu hai lý do: mùi hôi làm phiền người khác khi tụng kinh, và ăn vào dễ khởi tham dục, nóng giận. Phật tử tại gia không bắt buộc kiêng, nhưng nhiều người giữ vào ngày chay, khi đi chùa hoặc khi giữ Bát quan trai.
Năm vị là những vị nào
"Ngũ" là năm, "tân" (辛) là cay nồng; trong kinh còn gặp cách gọi "ngũ huân" (五葷), chữ "huân" chỉ loại rau hăng mùi. Danh sách gốc trong kinh chữ Hán là năm loài cây thuộc vùng Ấn Độ và Trung Á, nên khi sang Việt Nam được người ta đối chiếu với các loài gần gũi. Bảng dưới đây ghép tên gốc với cách hiểu thường gặp:
| Tên trong kinh (Hán Việt) | Cách hiểu thường gặp ở Việt Nam | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đại toán | Tỏi | Ít tranh cãi nhất |
| Cách thông | Hành (hành lá, hành tím) | Một số sách dịch là hành núi |
| Từ thông | Hẹ | Có bản hiểu là một loại hành khác |
| Lan thông | Kiệu | Có bản hiểu là tỏi tây |
| Hưng cừ | Nén (ở Việt Nam), gốc là a ngùy (asafoetida) | A ngùy là nhựa cây vùng Trung Á, ít gặp ở Việt Nam, nên người Việt thay bằng nén |
Vì là bản đối chiếu, các sách và các chùa có chỗ lệch nhau. Điều đáng chú ý là bốn trong năm vị thuộc cùng một chi thực vật Allium (chi hành tỏi), nên nhiều chùa coi luôn hành tây, tỏi tây, hành boa-rô cũng thuộc diện kiêng dù không có tên trong danh sách.
Những thứ cay nhưng không thuộc ngũ vị tân: ớt, tiêu, gừng, riềng, sả, quế, hồi. Đây là chỗ người mới hay nhầm, tưởng cứ cay là kiêng. Món chay nhà chùa vẫn dùng gừng, sả, tiêu, ớt rất nhiều.
Nguồn trong kinh: nói gì, nói ở đâu
Kinh Phạm Võng (Bồ Tát giới)
Phần Bồ Tát giới của kinh Phạm Võng có một giới khinh (giới nhẹ, phạm thì sám hối) về việc không ăn năm thứ cay nồng, đặt ngay sau giới không uống rượu và không ăn thịt. Giới này nêu rõ năm thứ và nói không được bỏ vào bất cứ món ăn nào. Tăng ni Bắc tông thọ Bồ Tát giới nên giữ giới này.
Kinh Lăng Nghiêm
Kinh Lăng Nghiêm, quyển thứ tám, bàn về các bước tu tập và có đoạn nói về ngũ tân. Diễn ý đoạn được dẫn nhiều nhất: năm thứ ấy ăn chín thì dễ sinh dục vọng, ăn sống thì làm tăng nóng giận. Kinh còn dùng hình ảnh người ăn ngũ tân dù giảng kinh hay thì chư thiên cũng tránh xa vì mùi hôi. Đây là văn phong ẩn dụ của kinh, nên đọc như lời nhắc về sự ảnh hưởng của thức ăn lên tâm và lên người xung quanh.
Luật tạng Pali
Ít người biết rằng bên Nam tông cũng có quy định về tỏi. Luật tạng Pali kể chuyện một vị tỳ kheo ăn tỏi rồi ngồi tách ra một góc khi Đức Phật giảng pháp vì ngại mùi làm phiền mọi người. Từ đó có quy định tỳ kheo không ăn tỏi, trừ khi dùng làm thuốc chữa bệnh; với tỳ kheo ni, ăn tỏi là một lỗi được ghi riêng. Như vậy lý do gốc ở đây rất thực tế: mùi trong một hội chúng ngồi sát nhau.
Vì sao kiêng: ba lớp lý do
- Tôn trọng người xung quanh. Tụng kinh, ngồi thiền là sinh hoạt tập thể trong chánh điện kín, người ngồi sát nhau. Hơi thở mang mùi tỏi, hành sống làm người bên cạnh khó tập trung. Đây là lý do dễ hiểu nhất, có cả trong luật Pali lẫn kinh Đại thừa.
- Ảnh hưởng tới tâm. Truyền thống cho rằng các vị này kích thích, làm tâm khó lắng. Đây là quan niệm của truyền thống tu tập, chưa phải một kết luận khoa học, nên nói đúng như thế.
- Giữ nếp chung. Khi một hội chúng cùng kiêng, việc giữ giới trở thành nếp sinh hoạt chứ không còn là cố gắng riêng của từng người.
Ở góc dinh dưỡng, hành tỏi được dùng trong ẩm thực khắp thế giới và có chỗ đứng trong nhiều nền y học dân gian. Kiêng ngũ vị tân là lựa chọn tu tập, không phải lời khuyên rằng hành tỏi có hại cho sức khoẻ người thường.
Phật tử tại gia có cần kiêng không
Câu trả lời ngắn: không bắt buộc. Năm giới của cư sĩ không có điều nào về ngũ vị tân. Nhưng thực tế có mấy mức:
| Hoàn cảnh | Thường thấy |
|---|---|
| Bữa cơm gia đình ngày thường | Đa số Phật tử vẫn dùng hành tỏi |
| Ngày chay kỳ ở nhà | Tuỳ người; nhiều người ăn chay mà vẫn phi hành tỏi |
| Nấu cỗ chay cúng chùa, mang lên chùa | Nên không dùng ngũ vị tân, vì quý thầy cô không dùng |
| Ngày giữ Bát quan trai, đi khoá tu | Thường được dặn kiêng từ hôm trước |
| Trước khi vào chánh điện tụng kinh | Nhiều người tránh ăn tỏi sống, hành sống bữa trước đó |
Điểm quan trọng nhất trong bảng là dòng thứ ba. Mang đồ chay có hành phi, tỏi phi lên cúng chùa là chuyện xảy ra thường xuyên, vì người nấu quen tay. Nhà chùa thường không nói ra, nhưng phần ấy có thể không dùng được.
Đọc nhãn: ngũ vị tân ẩn trong đồ chay đóng gói
Hành tỏi hay xuất hiện ở những chỗ không ngờ. Người muốn kiêng nghiêm nên đọc nhãn:
- Hạt nêm, bột nêm chay: nhiều loại có bột hành, bột tỏi.
- Nước tương, xì dầu pha sẵn, nước chấm chay: một số có tỏi ớt.
- Mì gói chay, bún phở chay ăn liền: gói dầu hay có hành phi.
- Đồ chay giả mặn đông lạnh: chả, xúc xích chay thường được ướp hành tỏi cho giống vị thịt.
- Bánh mì, bánh quy mặn: có thể có bột hành.
Trên nhãn tiếng Anh, tìm các chữ garlic, onion, shallot, leek, chive, scallion. Đồ chay xuất xứ Đài Loan thường ghi rõ trên bao bì loại chay: thuần chay (không trứng sữa, không ngũ tân), chay có trứng sữa, hoặc chay có ngũ tân, là cách phân loại tiện cho người mua.
Gọi món ngoài quán khi muốn kiêng ngũ vị tân
Quán cơm chay gần chùa thường biết khái niệm này. Quán thường thì không. Vài câu nói ngắn giúp người bán dễ hiểu:
- "Cho món này không hành, không tỏi, không phi hành, không rắc hành lá."
- Với món xào, dặn "xào gừng" hoặc "xào sả" thay vì xào tỏi.
- Bún, phở chay: dặn bỏ hành lá, hành tây, hẹ.
- Nếu không chắc nước dùng hay nước sốt có hành tỏi, chọn món ít chế biến: rau luộc, đậu hũ hấp, cơm trắng với tương.
Đừng làm khó người bán vào giờ đông khách. Nếu quán không đáp ứng được, chọn món khác hoặc quán khác, cảm ơn và đi.
Góc nhìn hôm nay: giữ ở mức nào là vừa
Có người mới tìm hiểu đã kiêng tuyệt đối, đọc nhãn từng gói hạt nêm, rồi sau vài tháng thấy mệt và bỏ hẳn chuyện ăn chay. Cách bền hơn là đi từng nấc:
- Không mang món có hành tỏi lên chùa.
- Không ăn tỏi sống, hành sống trước khi đi chùa, đi khoá tu.
- Ngày chay thì kiêng ngũ vị tân trong món tự nấu.
- Khi đã quen, mới kiêng cả trong đồ đóng gói và món ngoài quán.
Việc làm được ngay: lần tới nấu món chay mang lên chùa, thay tỏi phi bằng gừng thái chỉ hoặc sả băm phi vàng, thay hành lá bằng ngò rí hoặc rau răm (hai loại này không thuộc ngũ vị tân). Món vẫn thơm, mà quý thầy cô dùng được.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ vị tân gồm những gì?
Theo cách hiểu phổ biến ở Việt Nam, ngũ vị tân gồm hành, tỏi, hẹ, kiệu và nén. Danh sách gốc trong kinh chữ Hán có vị hưng cừ (a ngùy) không phổ biến ở Việt Nam nên được thay bằng nén. Nhiều chùa kiêng luôn hành tây, tỏi tây vì cùng họ.
Vì sao người tu không ăn hành tỏi?
Kinh Phạm Võng có giới không ăn năm thứ cay nồng, còn kinh Lăng Nghiêm nói chúng dễ làm khởi dục vọng và nóng giận. Luật Pali cũng cấm tỳ kheo ăn tỏi trừ khi làm thuốc, vì mùi làm phiền hội chúng khi nghe pháp.
Phật tử ăn chay có phải kiêng hành tỏi không?
Không bắt buộc. Năm giới của cư sĩ không nói đến ngũ vị tân. Nhiều người kiêng vào ngày chay, ngày giữ Bát quan trai, và khi nấu đồ chay cúng chùa.
Ớt, tiêu, gừng có thuộc ngũ vị tân không?
Không. Ớt, tiêu, gừng, sả, riềng, quế đều không thuộc ngũ vị tân và vẫn được dùng nhiều trong món chay nhà chùa. Ngũ vị tân chỉ các loài có mùi hăng nồng thuộc họ hành tỏi và a ngùy.
Nấu đồ chay cúng chùa có được dùng hành phi không?
Nên tránh. Tăng ni Bắc tông giữ giới không ăn ngũ vị tân, nên món có hành phi, tỏi phi có thể không dùng được. Thay bằng gừng, sả phi hoặc rau thơm khác.