Vesak ở Sri Lanka: đèn lồng, pandal và dansal phát đồ ăn miễn phí

Vesak ở Sri Lanka là ngày rằm tháng Vesak (thường vào tháng 5 dương lịch), kỷ niệm đản sinh, thành đạo và nhập Niết Bàn của Đức Phật theo truyền thống Nam tông. Ba thứ làm nên Vesak ở đây: đèn lồng tre giấy (Vesak kuudu) treo trước mọi nhà, những tấm pandal (thorana) khổng lồ thắp đèn kể chuyện tiền thân, và dansal — quầy phát đồ ăn, thức uống miễn phí do người dân tự dựng dọc đường. Tinh thần chung là cho đi: ai đi ngang cũng được mời ăn, không ai hỏi người đó là ai.

Vesak là ngày gì

Theo truyền thống Nam tông, Đức Phật đản sinh, thành đạo và nhập Niết Bàn đều vào ngày trăng tròn tháng Vesākha (tên tháng theo lịch Ấn cổ, chữ Pali là Vesākha). Vì vậy Vesak là ngày lễ quan trọng nhất trong năm ở Sri Lanka, Thái Lan, Myanmar, Campuchia, Lào. Năm 1999, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc công nhận Vesak là ngày lễ quốc tế; Việt Nam từng đăng cai Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc nhiều lần. Ở Việt Nam, Giáo hội Phật giáo Việt Nam mừng Phật Đản vào rằm tháng Tư âm lịch, thường trùng hoặc gần với Vesak.

Ở Sri Lanka, mỗi ngày trăng tròn (Poya) hằng tháng đều là ngày nghỉ, và Vesak Poya là Poya lớn nhất. Trong những ngày này, nhiều Phật tử mặc đồ trắng lên chùa thọ bát quan trai giới (tám giới giữ trong một ngày đêm). Các cơ sở bán rượu và lò mổ thường đóng cửa vào ngày Poya theo quy định của nhà nước — chi tiết áp dụng mỗi năm do chính quyền công bố.

Vesak kuudu: đèn lồng tre giấy trước mọi nhà

Vesak kuudu là đèn lồng làm bằng khung tre chẻ mỏng, dán giấy bóng kính hoặc giấy màu. Kiểu cổ điển nhất là đèn tám cạnh (atapattama) với các dải giấy đuôi dài bay trong gió. Trước Vesak vài tuần, trẻ con và người lớn ngồi chẻ tre, buộc khung, cắt giấy; chợ cũng bán đèn làm sẵn. Ngoài kuudu còn có đèn dầu nhỏ trong chén đất (pahana) thắp quanh nhà, quanh chùa.

Cách làm một chiếc kuudu đơn giản cho người mới

Đèn tám cạnh cổ điển ghép từ nhiều khối nhỏ, khá công phu. Người mới làm có thể bắt đầu bằng khung hộp:

1. Chẻ tre thành nan mỏng, dài bằng nhau; buộc chỉ thành hai hình vuông làm đáy và nắp.
2. Nối hai hình vuông bằng bốn nan đứng ở bốn góc, thêm nan chéo cho khung cứng.
3. Dán giấy màu lên từng mặt, mỗi mặt một màu.
4. Cắt dải giấy dài dán ở các góc dưới làm đuôi.
5. Bên trong treo bóng đèn nhỏ hoặc đèn LED; đèn nến thì treo xa mái lá, rèm vải.

Ở các thành phố, nhiều khu phố, công sở tổ chức thi làm đèn. Chiếc đèn treo trước hiên một mùa rồi được cất đi, năm sau thay giấy mới.

Pandal (thorana): những bức tranh ánh sáng kể chuyện tiền thân

Pandal, tiếng Sinhala gọi là thorana, là những khung gỗ, tre dựng cao nhiều tầng, kín mặt là tranh vẽ và hàng nghìn bóng đèn nhấp nháy theo nhịp. Mỗi pandal kể một chuyện tiền thân (Jātaka) — những câu chuyện về các kiếp trước của Đức Phật khi còn là Bồ Tát, mỗi chuyện đề cao một đức tính như bố thí, nhẫn nại, trung thực. Buổi tối, có người đứng bên dưới kể chuyện qua loa, hoặc phát băng thuật lại nội dung từng ô tranh.

Các pandal lớn thường do hội nhóm, doanh nghiệp, hội Phật tử dựng ở những khu đông người tại Colombo và các thành phố khác. Dòng người đi xem pandal ban đêm là cảnh đặc trưng của Vesak ở Sri Lanka, kéo dài nhiều đêm quanh ngày rằm.

Dansal: quầy cho đi dọc đường

Dansal (từ chữ dāna — bố thí, cho đi, và sala — nhà, chỗ) là những quầy dựng tạm bên đường, ở đó người dân phát miễn phí đồ ăn, thức uống cho bất cứ ai đi ngang. Người đứng quầy thường là một gia đình, một xóm, một công ty, một nhóm bạn góp tiền góp công. Họ vẫy xe buýt lại, mời người đi bộ ghé vào, chạy theo đưa ly nước cho người đi xe máy.

Dansal là bố thí ở dạng đời thường nhất: không cần biết người nhận nghèo hay giàu, có đạo hay không. Ý nghĩa nằm ở người cho — tập buông lòng keo kiệt, vui với việc người khác được no.

Mặt trái và cách các nơi đang sửa

Dansal đông thì rác nhiều: ly nhựa, hộp xốp, túi nilon chất thành đống bên đường sáng hôm sau. Ở Sri Lanka, các chiến dịch vận động dansal dùng ly giấy, lá chuối, ly mang theo, và tự dọn sau khi đóng quầy đã xuất hiện ngày càng nhiều; có địa phương yêu cầu dansal đăng ký để kiểm tra vệ sinh thực phẩm. Một điều nữa: dòng xe dừng đột ngột trước quầy dễ gây va quẹt — các quầy có trách nhiệm thường cử người điều tiết.

Một ngày Vesak của một gia đình Sri Lanka

Lịch mỗi nhà một khác, nhưng nhiều gia đình Phật tử đi qua một ngày Vesak gần giống nhau:

• Sáng sớm: mặc đồ trắng lên chùa, dâng hoa sen, hoa đại (frangipani) trước tượng Phật và bảo tháp; người lớn tuổi thọ bát quan trai, ở lại chùa cả ngày tụng kinh, nghe giảng, ngồi thiền.
• Trưa: những người không ở lại chùa về nhà chuẩn bị đồ cho dansal của xóm, hoặc đi phát đồ ăn ở bệnh viện, nhà dưỡng lão.
• Chiều tối: treo kuudu, thắp đèn dầu quanh hiên; trẻ con đi xem đèn của nhà hàng xóm.
• Đêm: cả nhà đi xem pandal, ghé dansal dọc đường, về khuya.

Trong một ngày ấy có đủ ba thứ người Phật tử gọi là nền tảng của việc lành: bố thí (cho đi), trì giới (giữ giới) và tu tập tâm (thiền, nghe pháp).

Đi Sri Lanka mùa Vesak: lưu ý

• Thời điểm: xem ngày Vesak Poya theo lịch Sri Lanka công bố; đèn và pandal thường thắp nhiều đêm quanh ngày rằm.
• Trang phục: vào chùa mặc đồ che vai, đầu gối, ưu tiên màu sáng; bỏ giày và mũ trước khu thờ.
• Không quay lưng chụp ảnh với tượng Phật: ở Sri Lanka, tạo dáng quay lưng với tượng bị coi là bất kính; hình xăm hình Phật cũng có thể gây phiền phức.
• Nhận đồ ở dansal: nhận bằng tay phải hoặc hai tay, cảm ơn, ăn xong bỏ rác đúng chỗ.
• Đám đông ban đêm: giữ trẻ em sát người; khu pandal lớn rất đông.

Góc nhìn hôm nay: một ly nước cho người lạ

Ở Việt Nam, mùa Phật Đản nhiều chùa và nhóm Phật tử cũng dựng bàn nước, phát cơm chay. Dansal ở Sri Lanka nhắc rằng bố thí không cần quy mô lớn, không cần gắn tên người cho, không cần ảnh chụp — chỉ cần một bàn nhỏ, một bình nước, một người đứng mời bằng nụ cười.

Việc làm được ngay: mùa Phật Đản năm nay, nếu muốn mở một bàn nước miễn phí trước nhà hoặc trước chùa, chuẩn bị ly rửa được hoặc ly giấy, một thùng rác có nắp đặt sát bàn, và một người lo dọn khi đóng bàn. Treo thêm một chiếc đèn lồng tre giấy tự làm — vậy là đã có trọn một góc Vesak giữa xóm mình.