Toro nagashi: thả đèn trên sông cuối lễ Obon ở Nhật Bản

Toro nagashi (灯籠流し, "thả đèn lồng trôi") là nghi thức thả đèn giấy xuống sông, hồ hoặc biển vào đêm cuối lễ Obon ở Nhật Bản, để tiễn linh hồn tổ tiên trở về sau mấy ngày "về thăm nhà". Obon ở phần lớn nước Nhật diễn ra khoảng 13–16 tháng 8, nên toro nagashi thường vào tối 15 hoặc 16 tháng 8. Ở nhiều nơi, đèn được vớt lại ngay ở hạ lưu sau nghi thức — một cách giữ trọn lễ mà sông không phải gánh rác.

Obon là gì và liên quan gì đến Vu Lan

Obon (お盆) là cách gọi rút gọn của Urabon, phiên âm từ chữ Phạn Ullambana — cùng gốc với chữ "Vu Lan bồn" trong tiếng Việt. Câu chuyện nền là kinh Vu Lan Bồn kể về tôn giả Mục Kiền Liên cứu mẹ, vốn quen thuộc với người Việt qua lễ Vu Lan rằm tháng Bảy. Ở Nhật, lễ này hoà với tín ngưỡng thờ tổ tiên bản địa: người ta tin rằng trong mấy ngày Obon, linh hồn ông bà về thăm con cháu.

Từ thời Minh Trị (cuối thế kỷ 19), Nhật chuyển sang dương lịch; phần lớn các vùng làm Obon vào tháng 8 dương lịch (gọi là Obon tháng Tám), một số nơi như Tokyo và vùng lân cận làm vào tháng 7, còn Okinawa giữ theo âm lịch. Vì vậy cùng là Obon mà mỗi vùng mỗi ngày.

Trình tự một mùa Obon

Ở Kyoto, lửa tiễn được đốt thành hình chữ lớn trên năm ngọn núi quanh thành phố tối 16 tháng 8 (Gozan no Okuribi, thường gọi theo ngọn đầu tiên là Daimonji). Cùng tối đó, ở Arashiyama bên sông Katsura có toro nagashi; người ta có thể đứng bên sông nhìn đèn trôi và lửa trên núi cùng lúc.

Đèn toro nagashi trông thế nào

Đèn thường là hộp vuông bằng khung gỗ mỏng hoặc tre, bốn mặt dán giấy trắng hay giấy màu, đặt trên đế gỗ nổi; bên trong là một cây nến. Trên mặt giấy, người thả viết tên người đã khuất, một lời nhắn, hoặc một câu kinh ngắn. Nhiều chùa ở Nhật nhận ghi tên người mất và lo phần đèn cho gia đình, rồi chư tăng tụng kinh ở bờ sông trước khi đèn được đặt xuống nước.

Có hai kiểu thả phổ biến:

• Thả từ bờ: người thả bước xuống bậc sông, đặt đèn nhẹ xuống mặt nước.
• Thả từ thuyền: đèn được đặt từ thuyền nhỏ ra giữa dòng, thường do người tổ chức làm thay để an toàn.

Ở một số làng ven biển, thời xưa còn có tục thả thuyền tinh linh (shōryōbune) — những con thuyền nhỏ bằng rơm, gỗ, chở lễ vật ra biển. Nhiều nơi ngày nay đã thay bằng rước thuyền trên bờ rồi đốt hoặc thu gom, không thả ra biển nữa.

Shōrō nagashi ở Nagasaki: tiễn đưa trên phố

Nagasaki có một biến thể đặc biệt vào tối 15 tháng 8: các gia đình có người mất trong năm làm thuyền tinh linh bằng tre, gỗ, giấy, có khi dài vài mét, rồi kéo thuyền đi qua phố trong tiếng chiêng và pháo nổ rất lớn. Thuyền được đưa về khu tập kết gần cảng, nơi chúng được tháo dỡ và xử lý, chứ không còn thả ra biển như ngày xưa. Không khí ồn ào khác hẳn vẻ lặng lẽ của toro nagashi trên sông, nhưng ý nghĩa vẫn là tiễn người đã khuất.

Ý nghĩa nhà Phật trong một ngọn đèn tiễn

Đằng sau tín ngưỡng tổ tiên về thăm nhà, các chùa Nhật thường nhấn vào hai ý. Một là lòng biết ơn: tên ông bà viết trên đèn nhắc rằng mình đang sống nhờ công sức của những người đi trước. Hai là vô thường: ngọn nến cháy rồi tắt, chiếc đèn trôi đi rồi khuất — như mọi thứ có sinh thì có diệt. Ngồi bên sông nhìn đèn trôi, nhiều người Nhật nói đó là lúc họ nghĩ về cái chết một cách bình thản nhất trong năm. Thả đèn không làm thay đổi số phận của ai; điều nó làm được là cho người sống một khoảnh khắc để nhớ và để buông.

Đèn đi đâu sau khi trôi

Đây là điểm đáng học nhất. Ở nhiều sự kiện toro nagashi tại Nhật, ban tổ chức căng lưới, đặt thuyền hoặc bố trí người đứng ở hạ lưu cách điểm thả một đoạn ngắn. Đèn trôi qua một quãng sông — đủ để mọi người tiễn bằng mắt — rồi được vớt lên, dập nến, gom lại. Phần gỗ, giấy được đưa về chùa đốt trong một nghi thức tiễn đưa (kuyō) hoặc xử lý như rác; khung gỗ có nơi dùng lại năm sau.

Cách làm này giải quyết cùng lúc nhiều chuyện:

• Sông không nhận thêm giấy, sáp, gỗ trôi nổi.
• Không có nến đổ, đèn cháy dạt vào bờ cỏ khô.
• Ý nghĩa tiễn đưa vẫn trọn vẹn: người thả không cần thấy đèn trôi ra tận biển mới yên lòng.

Một số nơi còn chuyển hẳn sang thả đèn trong hồ nhân tạo, ao chùa, hoặc dùng đèn LED trong hộp giấy để giảm rủi ro cháy.

Toro nagashi khác hoa đăng Việt Nam ra sao

Hai truyền thống có chung gốc Vu Lan và chung hình ảnh ngọn lửa nhỏ trên mặt nước. Khác biệt lớn nhất nằm ở khâu sau cùng — và đó chính là chỗ các lễ hoa đăng ở Việt Nam có thể học được.

Đi Nhật mùa Obon: lưu ý

• Đi lại đông: Obon là một trong ba đợt nghỉ lớn nhất ở Nhật, tàu xe và khách sạn kín chỗ; đặt sớm.
• Tháng 8 nóng ẩm: mang nước, mũ; buổi tối bờ sông nhiều muỗi.
• Muốn thả đèn: nhiều nơi nhận đăng ký từ trước, có khu riêng cho người tham gia; khách đứng xem thì giữ trật tự, không chen xuống bậc sông.
• Tôn trọng: đây là lễ tưởng nhớ người mất, không phải lễ hội vui; tránh nói to, tránh chụp ảnh cận mặt người đang khấn.

Góc nhìn hôm nay: tiễn đưa trọn vẹn không cần để đèn trôi mãi

Người Việt có lễ Vu Lan, có tục thả hoa đăng nhớ người đã khuất. Toro nagashi cho thấy một chi tiết nhỏ mà ý nghĩa lớn: chiếc đèn đi một quãng, được nhìn theo, rồi được nhận lại bằng hai tay ở hạ lưu. Lòng tưởng nhớ không vì thế mà vơi đi; dòng sông thì được giữ sạch.

Việc làm được ngay: nếu chùa hay nhóm Phật tử của mình tổ chức thả hoa đăng mùa Vu Lan năm nay, đề xuất một việc cụ thể — cử vài người đứng ở hạ lưu với vợt và thuyền nhỏ để vớt đèn ngay sau nghi thức. Thêm một bước, và nghi lễ không còn để lại gánh nặng cho ai sáng hôm sau.