Nhà sư Thái Lan thụ giới cho cây: quấn áo vàng để giữ rừng

"Thụ giới cho cây" là nghi lễ của một số nhà sư Thái Lan: quấn tấm vải vàng màu áo cà sa quanh thân những cây lớn trong rừng, tụng kinh, làm lễ trước dân làng, để người dân coi cây đó như một vị sư và không ai dám chặt. Cây không thật sự thành sư; đây là một nghi lễ biểu tượng, thường được kể là bắt đầu từ cuối thập niên 1980 ở miền Bắc Thái Lan, giữa lúc rừng bị khai thác nhanh. Sức mạnh của nó nằm ở chỗ biến việc bảo vệ rừng thành việc của lòng kính trọng, chứ không chỉ của luật lệ.

Nghi lễ diễn ra thế nào

Không có một nghi thức thống nhất cho mọi nơi, nhưng các buổi lễ được ghi lại thường có những phần giống nhau:

1. Chọn cây. Thường là cây to nhất, già nhất trong một khu rừng cộng đồng, hoặc cây ở đầu nguồn một con suối mà cả làng dùng nước.
2. Tụ họp. Chư tăng, dân làng, đôi khi có cả chính quyền địa phương và người làm lâm nghiệp cùng đến.
3. Tụng kinh. Các nhà sư tụng những bài kinh Pali quen thuộc trong lễ Phật giáo Nam tông, có khi kèm bài giảng ngắn về sự liên hệ giữa con người với rừng.
4. Quấn vải vàng. Tấm vải màu vàng nghệ hoặc cam — màu áo của tăng sĩ Nam tông — được quấn quanh thân cây.
5. Cam kết. Dân làng cùng nhau hứa bảo vệ khu rừng. Nhiều nơi kết hợp lễ này với việc trồng thêm cây non, lập quy ước rừng cộng đồng.

Người tham dự hiểu rõ cây không thể giữ giới như một con người. Nhưng tấm vải vàng là một ngôn ngữ ai cũng đọc được: cây này đã được đặt dưới sự che chở của Tăng đoàn. Ở một xã hội mà áo vàng được kính trọng sâu sắc, chặt một cây quấn vải vàng gần như là làm hại một vị sư — điều người ta không muốn mang vào lòng.

Vì sao lại là nhà sư, vì sao lại vào lúc ấy

Thái Lan mất một phần lớn diện tích rừng trong nửa sau thế kỷ 20 vì khai thác gỗ, mở rộng nông nghiệp và đường sá. Ở nhiều vùng nông thôn, người dân thấy rõ hậu quả: suối cạn, lũ quét, đất bạc màu.

Trong bối cảnh ấy, một số vị sư ở nông thôn — về sau được giới nghiên cứu gọi là "sư sinh thái" (ecology monks) — bắt đầu nói về rừng trong các bài giảng và tìm những cách để dân làng tự giữ rừng. Lễ thụ giới cho cây là cách nổi tiếng nhất. Cuốn sách The Ordination of a Tree (2012) của nhà nhân học Susan M. Darlington là công trình nghiên cứu dài hơi về phong trào này, theo chân các vị sư qua nhiều năm.

Phong trào không phải lúc nào cũng êm ả. Một số vị sư bị phê phán là "làm chuyện của thế gian", một số đụng chạm với lợi ích khai thác gỗ, đất đai. Ngay trong giới Phật giáo Thái Lan cũng có tranh luận về việc sư nên can dự đến mức nào vào chuyện môi trường. Đó là một phần của câu chuyện, không nên kể như thể mọi thứ đều thuận lợi.

Gốc trong giáo lý: Phật giáo nói gì về cây

Lễ thụ giới cho cây là sáng tạo của thời hiện đại, nhưng nó dựa trên những điều đã có từ lâu trong truyền thống:

• Đời Đức Phật gắn với cây. Đản sinh dưới cây ở vườn Lumbini, thành đạo dưới cội bồ đề, giảng pháp lần đầu ở vườn Lộc Uyển, nhập Niết Bàn giữa hai cây sala. Các tinh xá đầu tiên như Trúc Lâm (Veluvana) và Kỳ Viên (Jetavana) đều là những khu vườn, khu rừng.
• Giới luật của tăng sĩ. Trong giới bổn của tỳ kheo có điều cấm làm hại cây cỏ đang sống. Theo các bản luật, giới này được chế ra vì dân chúng phàn nàn khi thấy tu sĩ chặt cây, vì người thời ấy tin cây là nơi có sự sống.
• Đời sống trong rừng. Truyền thống thiền lâm (forest tradition) của Phật giáo Nam tông Thái Lan coi rừng là nơi tu tập lý tưởng. Các thiền viện trong rừng vô tình trở thành những "đảo rừng" được giữ nguyên giữa vùng đất bị khai phá.
• Lòng từ với muôn loài. Bài kinh Từ Bi (Metta Sutta) mà sư Nam tông tụng hằng ngày nói đến việc trải lòng từ đến mọi loài, yếu hay mạnh, lớn hay nhỏ, thấy hay không thấy.

Có hiệu quả không

Một câu hỏi công bằng. Các nghiên cứu và phóng sự cho thấy kết quả khác nhau tuỳ nơi:

Nhiều nhà nghiên cứu đi đến nhận xét chung: nghi lễ là cánh cửa, không phải toàn bộ ngôi nhà. Nó hiệu quả nhất khi mở đầu cho một quá trình cộng đồng tự quản lý rừng.

Những phong trào gần gũi ở các nước khác

Ý tưởng dùng lòng kính trọng tôn giáo để giữ rừng không chỉ có ở Thái Lan. Ở Campuchia, một số chùa đã đứng ra quản lý rừng cộng đồng, nhà sư tuần tra cùng dân làng, cũng có nơi quấn vải vàng quanh cây. Ở Ấn Độ, nhiều làng có những khu rừng thiêng gắn với đền thờ, giữ được qua hàng trăm năm vì không ai dám chặt.

Ở Việt Nam, cây cổ thụ ở đình chùa, cây có miếu nhỏ dưới gốc thường được giữ lại khi cả cánh đồng xung quanh đã đổi khác. Đó là cùng một cơ chế: cây được kính trọng thì cây được sống. Khác biệt là ở Việt Nam, phần lớn cây được giữ nhờ tín ngưỡng dân gian thờ thần cây hơn là nghi lễ Phật giáo.

Đến Thái Lan, gặp cây quấn vải thì làm gì

Đi bộ trong rừng hay ghé chùa ở miền Bắc, Đông Bắc Thái Lan, du khách có thể gặp những cây to quấn vải vàng, cam. Vài phép lịch sự:

• Không tháo, kéo, viết lên tấm vải. Không trèo lên cây để chụp ảnh.
• Không dựa lưng, ngồi lên gốc, đặt ba lô lên rễ quanh cây.
• Không hái lá, bẻ cành làm kỷ niệm.
• Muốn tìm hiểu, hỏi người dân hay nhà chùa — nhiều nơi rất sẵn lòng kể câu chuyện của khu rừng.

Cũng cần biết rằng vải vàng quấn quanh cây ở Thái Lan không phải lúc nào cũng là lễ thụ giới của sư. Có những cây quấn vải nhiều màu, kèm đồ cúng, thuộc tín ngưỡng thờ thần cây (nang tani, nang takian) trong dân gian. Cả hai đều nên được tôn trọng như nhau.

Góc nhìn hôm nay: một cây của làng mình

Bài học từ những nhà sư Thái Lan có thể mang về rất gần: một cây được cả cộng đồng nhận là "của chung" và được kính trọng thì có cơ hội sống lâu hơn mọi tấm biển cấm. Ở khu phố hay làng quê, có thể bắt đầu bằng việc nhỏ: cùng hàng xóm hoặc cùng nhà chùa chọn một cây cổ đang bị lấn gốc, làm một ô đất thoáng quanh gốc, ghi lại câu chuyện của cây, cùng nhau hẹn không đốt rác, không đóng đinh vào thân.

Ai muốn đọc sâu hơn có thể tìm cuốn The Ordination of a Tree của Susan M. Darlington, hoặc các tài liệu về rừng cộng đồng ở Thái Lan và Campuchia của các tổ chức bảo tồn. Với người hay đi chùa, lần tới đứng dưới một cây cổ trong sân chùa, thử nghĩ: nếu ngày mai có người đến định chặt cây này, ai sẽ đứng ra giữ?