Muốn trồng sen trong vườn chùa hay trong chậu ở nhà, cần ba thứ: củ (ngó) sen có mầm khoẻ, bùn ao đủ dày và ít nhất sáu giờ nắng mỗi ngày. Sen trồng chậu nên chọn giống sen nhỏ, chậu không lỗ thoát nước, trồng vào đầu mùa ấm (khoảng tháng 2–4 ở miền Bắc, gần quanh năm ở miền Nam). Đừng nhầm sen với súng: sen có lá và hoa vươn cao khỏi mặt nước, có gương sen; súng có lá nổi sát mặt nước, lá xẻ một khe, hoa không có gương.
Sen và súng: phân biệt trong một phút
Ở ao chùa, sen và súng thường mọc gần nhau, và rất nhiều người gọi lẫn. Hai loài thuộc hai họ khác nhau: sen là Nelumbo nucifera (họ Sen, Nelumbonaceae), súng là các loài chi Nymphaea (họ Súng, Nymphaeaceae).
| Đặc điểm | Sen | Súng |
|---|---|---|
| Lá | Tròn, nguyên, không xẻ; lá non nổi, lá trưởng thành vươn cao khỏi mặt nước | Tròn, có một khe xẻ từ mép vào cuống; lá nổi sát mặt nước |
| Mặt lá | Nước đọng thành giọt tròn lăn đi, không thấm | Bóng, nước có thể đọng loang |
| Hoa | Vươn cao trên cuống cứng, giữa có đài hình phễu (gương sen) | Nổi hoặc nhô ít khỏi mặt nước, giữa là nhị và nhuỵ, không có gương |
| Hạt | Nằm trong gương sen (hạt sen) | Nằm trong quả chìm dưới nước |
| Thân ngầm | Ngó sen, củ sen dài có nhiều lỗ khí | Củ tròn hoặc thân rễ ngắn |
Hiện tượng giọt nước lăn tròn trên lá sen được giới khoa học gọi là "hiệu ứng lá sen" (lotus effect): mặt lá phủ những gai siêu nhỏ và lớp sáp, nước không bám được, cuốn theo bụi bẩn khi lăn đi. Đó là lý do lá sen gần như luôn sạch dù mọc từ ao bùn.
Hoa sen trong biểu tượng Phật giáo
Trong kinh Tăng Chi Bộ có đoạn Đức Phật ví mình như hoa sen sinh trong nước, lớn trong nước, vươn lên khỏi mặt nước mà không bị nước làm nhiễm — sống giữa đời mà không bị đời làm vẩn đục. Hình ảnh hoa sen mọc từ bùn mà hương sắc vẫn trong sạch là một trong những ẩn dụ quen thuộc nhất của nhà Phật.
- Toà sen. Tượng Phật, Bồ Tát thường ngồi hoặc đứng trên đài sen, biểu thị sự thanh tịnh và giác ngộ.
- Kinh Pháp Hoa. Tên đầy đủ "Diệu Pháp Liên Hoa Kinh" — "liên hoa" là hoa sen. Sen có hoa và hạt cùng lúc (gương sen hình thành khi hoa còn nở), được dùng làm ẩn dụ cho nhân và quả.
- Bảy đoá sen khi đản sinh. Truyện kể thái tử vừa sinh ra đi bảy bước, mỗi bước nở một đoá sen. Đây là truyền thuyết trong các bản Phật truyện, mang ý nghĩa biểu tượng.
- Kiến trúc. Chùa Một Cột (Diên Hựu) ở Hà Nội được dựng như một bông sen mọc lên giữa hồ vuông; trụ đá là cuống, ngôi điện nhỏ là đoá hoa.
Vì vậy, một hồ sen trong khuôn viên chùa không chỉ để ngắm. Nó là một lời nhắc sống động: tâm có thể trong sạch ngay giữa những điều lấm láp của đời thường.
Những giống sen người Việt hay trồng
Việt Nam có nhiều giống sen bản địa và giống nhập. Một vài giống quen tên:
- Sen Bách Diệp (sen Tây Hồ). Hoa hồng, rất nhiều cánh, hương thơm đậm; gắn với hồ Tây (Hà Nội). Giống này hiếm dần và đang được nhiều nơi giữ gìn.
- Sen hồ Tịnh Tâm (Huế). Hồ trong Kinh thành Huế từng nổi tiếng với sen trắng; sen Huế gắn với văn hoá cung đình.
- Sen Đồng Tháp. Vùng Đồng Tháp Mười có những đầm sen lớn, sen hồng và trắng, trồng cả lấy hạt, lấy ngó.
- Sen Quan Âm. Tên gọi trong giới chơi sen cho một nhóm giống hoa nhiều cánh, hay được trồng ở chùa; màu sắc, kích thước khác nhau tuỳ nơi bán, nên hỏi kỹ trước khi mua.
- Sen mini (sen Nhật, sen chậu). Lá và hoa nhỏ, cây thấp, hợp trồng trong chậu sứ, bồn nhỏ ở hiên nhà, sân thượng.
Khi mua giống, nên mua ở cơ sở có tên tuổi và hỏi rõ giống nào, kích thước cây trưởng thành, để chọn chậu hay ao cho vừa.
Trồng sen trong chậu: từng bước
- Chọn chậu. Chậu không có lỗ thoát nước, càng rộng càng tốt. Với sen mini, chậu đường kính khoảng 40–60 cm là dễ chăm; với giống sen lớn nên dùng bồn hoặc ao nhỏ. Chậu càng sâu, nhiệt độ nước càng ổn định.
- Chuẩn bị bùn. Dùng bùn ao hoặc đất thịt pha sét, nhặt bỏ rác, sỏi, rễ cỏ. Đổ bùn khoảng một nửa đến hai phần ba chiều cao chậu. Không dùng đất trồng cây cảnh dạng xơ dừa, trấu vì sẽ nổi lên.
- Đặt củ. Củ sen (đoạn ngó có mắt và mầm) đặt nằm ngang, vùi nhẹ phần thân vào bùn, để đầu mầm hướng lên và lộ ra. Mầm sen rất giòn, gãy mầm là gần như hỏng củ — cầm nhẹ tay.
- Cho nước dần dần. Ban đầu chỉ để nước ngập trên mặt bùn vài cm. Khi lá non nổi lên, tăng mực nước dần, giữ khoảng 5–15 cm tuỳ giống.
- Đặt chỗ nắng. Sen cần nắng trực tiếp ít nhất sáu giờ mỗi ngày mới ra hoa. Thiếu nắng, sen vẫn lên lá nhưng ít hoặc không có hoa.
- Bón phân ít và đúng chỗ. Sen cần dinh dưỡng, nhưng phân hoà tan vào nước làm nước xanh rêu, thối. Người trồng thường vùi viên phân chậm tan sâu vào bùn, cách xa củ, khi cây đã có vài lá đứng.
- Giữ nước sạch. Bổ sung nước bị bốc hơi, vớt lá vàng, hoa tàn. Để tránh lăng quăng, có thể thả vài con cá nhỏ bản địa trong chậu lớn, hoặc thay bớt nước định kỳ.
Ở miền Bắc, sen thường ngủ đông: cuối thu lá úa dần, mùa đông chỉ còn củ dưới bùn. Đừng vội đổ chậu. Giữ bùn ẩm, đầu xuân sau sen sẽ lên lại. Vài năm một lần nên tách củ, thay bùn để cây không bị chật.
Hồ sen trong khuôn viên chùa: lợi ích sinh thái
Một hồ sen ở chùa, nếu được giữ tốt, là một hệ sinh thái nhỏ:
- Là chỗ cho chuồn chuồn, ếch nhái, cá bản địa, chim bói cá — những loài ăn côn trùng, giúp giảm muỗi.
- Rễ và thân ngầm của sen giữ bùn, lá che bớt nắng làm nước mát hơn.
- Trong mưa lớn, hồ là chỗ chứa nước tạm thời, giảm ngập cho sân chùa.
Để hồ không thành ao tù, cần có dòng nước ra vào hoặc thay nước định kỳ, không đổ nước rửa chén, nước thải có xà phòng vào hồ, và nhất là không thả loài ngoại lai như rùa tai đỏ, cá dọn bể, ốc bươu vàng. Ốc bươu vàng có thể ăn trụi lá sen non; rùa tai đỏ thả vào hồ chùa là chuyện rất hay gặp và gây hại cho loài bản địa.
Góc nhìn hôm nay: một chậu sen ở hiên nhà
Không cần có ao, một chậu sen mini ở hiên nắng đã đủ cho một mùa hè nhìn hoa nở. Việc nhỏ nên thử: đầu mùa ấm năm nay, mua một củ sen mini có mầm khoẻ, trồng theo bảy bước ở trên. Mỗi sáng nhìn mặt nước một lúc trước khi đi làm, để ý lá nào mới lên, giọt sương nào còn đọng trên lá. Đó cũng là một cách ngồi yên giữa ngày.
Ai muốn ngắm sen đẹp có thể ghé hồ Tây (Hà Nội) vào mùa sen hè, đầm sen ở Đồng Tháp, hồ Tịnh Tâm (Huế), hay ao sen của các chùa quen. Đi sớm, lúc sen vừa hé, ánh sáng dịu và hương còn đậm. Khi chụp ảnh, đứng ở bờ, không lội xuống ao giẫm lên ngó sen, không bẻ hoa — hoa sen hái về chỉ giữ được vài ngày, còn để trên cây thì cả đầm được ngắm.
Câu hỏi thường gặp
Hoa sen và hoa súng khác nhau thế nào?
Sen có lá tròn nguyên, vươn cao khỏi mặt nước, hoa có gương sen ở giữa. Súng có lá nổi sát mặt nước, xẻ một khe từ mép vào cuống, hoa không có gương. Hai loài thuộc hai họ thực vật khác nhau.
Trồng sen trong chậu cần chậu bao nhiêu?
Sen mini có thể trồng trong chậu không lỗ đường kính khoảng 40–60 cm. Giống sen lớn nên trồng trong bồn hoặc ao nhỏ. Chậu càng rộng, sâu thì cây càng khoẻ và nước càng ổn định.
Vì sao sen trồng chậu không ra hoa?
Nguyên nhân hay gặp nhất là thiếu nắng: sen cần ít nhất sáu giờ nắng trực tiếp mỗi ngày. Ngoài ra có thể do chậu quá nhỏ, bùn nghèo dinh dưỡng hoặc trồng sai mùa.
Vì sao hoa sen là biểu tượng Phật giáo?
Sen mọc từ bùn mà vẫn trong sạch, vươn lên khỏi mặt nước không bị nhiễm bẩn — kinh Tăng Chi Bộ dùng hình ảnh này nói về người giác ngộ sống giữa đời. Tượng Phật thường ngồi trên toà sen, và kinh Pháp Hoa mang tên hoa sen.
Mùa đông sen chết có phải bỏ đi không?
Không. Ở miền Bắc sen thường ngủ đông, lá úa nhưng củ vẫn sống dưới bùn. Giữ bùn ẩm, đầu xuân sen sẽ lên lá mới.