Cây "sala" trồng ở hầu hết chùa Việt hiện nay thật ra là cây đầu lân (Couroupita guianensis), gốc rừng nhiệt đới Nam Mỹ, không phải cây sala trong kinh Phật. Cây sala nơi Đức Phật đản sinh và nhập Niết Bàn là Shorea robusta — một loài cây gỗ lớn họ Dầu mọc ở Ấn Độ và Nepal, hoa nhỏ màu vàng nhạt. Hai cây bị gọi chung một tên vì truyền thống ở Sri Lanka, Ấn Độ và Thái Lan đã quen gọi đầu lân là sal từ lâu, và cái tên ấy theo cây giống vào Việt Nam.
Hai cây, một tên: bảng phân biệt nhanh
| Đặc điểm | Cây đầu lân — "sala" ở chùa Việt | Cây sala trong kinh (sal) |
|---|---|---|
| Tên khoa học | Couroupita guianensis | Shorea robusta |
| Họ | Lộc vừng (Lecythidaceae) | Dầu (Dipterocarpaceae) |
| Quê gốc | Rừng nhiệt đới Trung và Nam Mỹ (vùng Guiana, Amazon) | Chân dãy Himalaya, Ấn Độ, Nepal, Bangladesh |
| Hoa | To, cánh hồng đỏ pha vàng, mọc thành chùm dài trên thân cây, thơm đậm | Nhỏ, màu vàng kem, mọc thành chùm ở đầu cành |
| Quả | Tròn to như quả bóng, vỏ cứng màu nâu, treo lủng lẳng dọc thân | Quả nhỏ có cánh, bay theo gió |
| Công dụng chính ở quê gốc | Cây cảnh, cây bóng mát | Gỗ quý, nhựa thơm, lá dùng gói đồ ăn |
Nhìn một lần là khó quên: hoa đầu lân không nở ở ngọn mà mọc ra từ những cuống dài như dây leo bám quanh thân, có khi sát mặt đất. Quả tròn to, nặng, trông như những viên đạn pháo cổ — tiếng Anh gọi là cannonball tree. Còn sala trong kinh là một cây rừng thẳng, cao, tán như những cây dầu, cây sao quen thuộc ở Nam Bộ.
Cây sala trong kinh Phật
Cây sala xuất hiện ở hai khoảnh khắc đầu và cuối đời Đức Phật theo truyền thống kinh điển.
- Đản sinh ở Lumbini. Các bản kể theo truyền thống Pali cho biết hoàng hậu Maya trên đường về quê, dừng ở vườn Lumbini và đưa tay vịn một cành sala khi sinh thái tử. Một số bản kể khác lại nói đến cây vô ưu (Saraca asoca); hai cách kể cùng tồn tại trong các truyền thống.
- Nhập Niết Bàn ở Kushinagar. Kinh Đại Bát Niết Bàn (Trường Bộ) kể Đức Phật nằm nghiêng bên phải giữa hai cây sala song thọ trong rừng sala của dòng họ Malla. Lúc ấy, theo lời kinh, hai cây trổ hoa trái mùa, hoa rơi rắc lên thân Ngài. Hình ảnh "sala song thọ" — hai cây sala đứng đôi — từ đó gắn với sự nhập diệt.
Như vậy, nếu nói theo kinh, cây sala gợi nhớ về sự sinh và sự ra đi, về vô thường: cùng một loài cây chứng kiến lúc một con người đến với đời và lúc ra đi thanh thản. Đó là tầng nghĩa đáng giữ, bất kể cây ngoài sân là loài nào.
Ở Việt Nam, Shorea robusta không mọc tự nhiên. Tuy vậy, chi Shorea có nhiều họ hàng gần trong rừng Việt, như cà chắc (Shorea obtusa) và cẩm liên (Shorea siamensis) ở rừng khộp Tây Nguyên. Người đứng giữa một cánh rừng khộp mùa khô có thể hình dung khá gần dáng một rừng sala.
Vì sao cây đầu lân lại được gọi là sala
Cây đầu lân là loài châu Mỹ, nghĩa là thời Đức Phật không có ở châu Á. Nó được người châu Âu đưa sang trồng ở các vườn thực vật nhiệt đới châu Á từ nhiều thế kỷ sau. Khi đến Sri Lanka và Ấn Độ, cây nhanh chóng được trồng ở chùa và đền vì hai lý do:
- Hình dạng bông hoa. Phần nhị hoa cuộn lại như một chiếc mũ che phía trên nhuỵ. Ở Ấn Độ, người ta liên tưởng đến rắn thần Naga xoè mang che chở, nên trong tiếng địa phương có tên gọi gắn với Naga. Hình ảnh rắn thần che mưa cho Đức Phật cũng có trong truyện Phật (vua rắn Mucalinda), nên liên tưởng ấy dễ được người Phật tử đón nhận.
- Hoa thơm và nở quanh năm. Một cây đầu lân trưởng thành ra hoa nhiều đợt, hương đậm, rất hợp để dâng cúng.
Ở Sri Lanka và Thái Lan, cây được gọi phổ biến là "sal" hay "sala", trồng ở rất nhiều chùa. Khi tăng ni, Phật tử Việt Nam đi hành hương, du học ở các nước này rồi mang cây giống về, tên gọi đi theo cây. Vì vậy, người gọi cây đầu lân là sala không hề "sai" theo nghĩa xấu — họ dùng đúng cái tên mà truyền thống Phật giáo Nam Á đã dùng. Chỉ cần biết thêm rằng cây trong kinh là một loài khác.
Cây sala ở chùa Việt: trồng từ khi nào, ở đâu nhiều
Không có số liệu chính thức về thời điểm cây đầu lân vào Việt Nam. Điều dễ thấy là trong vài chục năm gần đây, cây xuất hiện ngày càng nhiều ở chùa các miền, rồi lan ra công viên, khuôn viên trường học, khu đô thị. Ở thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Huế, Đà Nẵng, nhiều chùa lớn đều có một vài cây trước chính điện hay dọc lối vào.
Mùa hoa rộ thường vào khoảng mùa hè, nhưng cây khoẻ có thể ra hoa rải rác gần như quanh năm, nhất là ở phía Nam. Nhiều người đến chùa dịp Phật Đản (tháng Tư âm lịch) có dịp thấy cây đang trổ hoa, và vì thế cây càng gắn với mùa lễ.
Trồng cây đầu lân ở chùa và sân nhà: những điều cần lường
Cây đẹp và thơm, nhưng có vài đặc tính cần biết trước khi chọn chỗ trồng:
- Quả rất nặng. Quả to, vỏ cứng, có thể nặng vài ký. Khi chín rụng, quả rơi từ trên cao xuống có thể gây thương tích hoặc làm móp nóc xe. Không nên trồng sát lối đi đông người, chỗ đậu xe, sân chơi trẻ em; nếu đã có cây ở đó, nhà chùa thường chủ động gỡ bớt quả khi còn non.
- Quả vỡ có mùi khó chịu. Phần ruột quả khi vỡ ra bốc mùi hăng, ruồi nhặng kéo đến. Nên nhặt dọn quả rụng sớm.
- Cây lớn nhanh, tán rộng. Trưởng thành có thể cao trên 20 m. Cần chỗ rộng, cách mái chính điện, đường dây điện một khoảng an toàn.
- Ưa đất ẩm, đủ nắng. Cây chịu ngập nhẹ tốt, nhưng mùa khô kéo dài cần tưới.
Với khoảng sân nhỏ, có thể cân nhắc những cây có hương sắc mà kích thước vừa phải hơn, như ngọc lan, hoàng lan, sứ (đại). Nếu vẫn muốn có cây sala để nhắc nhở về Phật, một cây trồng ở góc vườn rộng, xa lối đi, là đủ.
Hái hoa sala dâng Phật: nên và không nên
Hoa đầu lân mọc sát thân, dễ hái, nên đôi khi khách đến chùa tự ý ngắt. Một cây hoa bị hái nhiều sẽ không đậu quả, và những cuống hoa bị giật mạnh có thể làm tổn thương vỏ thân.
- Hoa đã rụng dưới gốc thường vẫn còn thơm rất lâu; nhặt hoa rụng đặt lên bàn thờ là cách nhiều chùa khuyến khích.
- Muốn có hoa tươi, hỏi người trong chùa — nhà chùa biết lúc nào nên hái, hái chỗ nào.
- Không leo lên cây, không dùng gậy chọc quả.
- Không mang cây con, hạt từ chùa về khi chưa hỏi.
Góc nhìn hôm nay: tên gọi và sự thật, cả hai đều đáng giữ
Câu chuyện cây sala là một ví dụ hay về cách văn hoá lan truyền: một cây từ rừng Nam Mỹ, qua tay người châu Âu, đến chùa Sri Lanka, mang tên một loài cây Ấn Độ, rồi theo người hành hương về Việt Nam. Biết rõ điều này không làm mất đi ý nghĩa của cây ngoài sân chùa; nó chỉ giúp người kể chuyện kể đúng hơn.
Lần tới đứng dưới một cây đầu lân đang nở, thử nhìn kỹ bông hoa: chiếc mũ nhị cuộn lại, những chùm hoa mọc ra từ thân gỗ già. Rồi nhớ đến hai cây sala song thọ ở Kushinagar — loài cây khác, nhưng cùng mang lời nhắc về vô thường. Ai đi hành hương Ấn Độ, Nepal có thể ghé rừng sala quanh Lumbini và Kushinagar để thấy loài cây trong kinh bằng mắt mình. Ở trong nước, một buổi đi rừng khộp Tây Nguyên mùa khô cho cảm giác gần nhất với dáng một rừng sala.
Câu hỏi thường gặp
Cây sala ở chùa Việt Nam là cây gì?
Phần lớn cây gọi là sala ở chùa Việt là cây đầu lân, tên khoa học Couroupita guianensis, gốc Nam Mỹ. Tên sala theo cây giống từ Sri Lanka, Thái Lan vào, nơi người ta đã quen gọi loài này như vậy.
Cây sala trong kinh Phật là cây gì?
Cây sala trong kinh là Shorea robusta (sal), cây gỗ lớn họ Dầu ở Ấn Độ và Nepal. Theo kinh Đại Bát Niết Bàn, Đức Phật nhập diệt giữa hai cây sala song thọ ở Kushinagar.
Hoa sala có mùi gì, nở vào mùa nào?
Hoa đầu lân có hương thơm đậm, cánh hồng đỏ pha vàng, mọc thành chùm dài trên thân. Cây thường rộ hoa vào mùa hè và có thể ra hoa rải rác gần như quanh năm ở vùng ấm.
Có nên trồng cây sala trước nhà không?
Chỉ nên trồng khi sân rộng và đặt cây xa lối đi, chỗ đậu xe. Quả đầu lân rất nặng, rụng từ cao xuống có thể gây thương tích, và quả vỡ có mùi khó chịu.
Vì sao gọi là cây đầu lân?
Tên đầu lân được cho là xuất phát từ hình dạng bông hoa, với phần nhị cuộn lên như cái đầu, cái bờm của con lân. Tiếng Anh gọi cây là cannonball tree vì quả tròn to như đạn pháo cổ.