Không ăn thịt thú rừng: giới sát, pháp luật và nguy cơ dịch bệnh

Không ăn thịt thú rừng là việc gặp nhau của ba lý do: giới không sát sinh (gọi món thú rừng là góp phần vào việc săn bắt, giết hại), pháp luật (săn bắt, buôn bán, tiêu thụ loài nguy cấp, quý, hiếm có thể bị xử lý hình sự), và sức khoẻ (động vật hoang dã là nguồn của nhiều bệnh truyền nhiễm mới nổi). Cách đơn giản nhất là không gọi, không mua, và từ chối nhẹ nhàng khi được mời.

"Đặc sản rừng" trên bàn nhậu: thật ra là gì

Ở nhiều nhà hàng, quán ven quốc lộ, khu du lịch sinh thái, "đặc sản rừng" có thể là:

• Động vật hoang dã bị săn bẫy thật: cầy, nhím, dúi, sóc, chim rừng, rùa núi, tê tê, các loài rắn.
• Động vật nuôi nhốt được gắn mác "rừng" để bán giá cao: heo "rừng" lai, gà "rừng" nuôi, nhím nuôi.
• Sản phẩm chế biến khó kiểm chứng: rượu ngâm rắn, tắc kè, cao xương, mật gấu, vảy tê tê.

Người gọi món thường không biết con vật đến từ đâu. Một số cơ sở nuôi có giấy phép hợp pháp, nhưng thú bẫy ngoài tự nhiên cũng có thể được "hợp thức hoá" lẫn vào. Với người giữ giới, câu hỏi không cần đến chuyện giấy tờ: gọi món là đặt hàng cho một lần giết.

Nhìn từ giới sát: vì sao thú rừng khác miếng thịt ngoài chợ

Như đã nói ở bài về giới không sát sinh, sai bảo người khác giết cũng là tham gia vào việc giết. Món thú rừng thường rơi đúng vào trường hợp này:

• Nhiều quán làm thịt tại chỗ khi khách gọi, có khi còn mang con vật sống ra cho khách "chọn". Lời gọi món trực tiếp dẫn tới một cái chết cụ thể.
• Thú rừng chủ yếu đến từ săn bẫy. Bẫy dây phanh, bẫy kẹp giăng trong rừng không chọn loài: con nào sa vào cũng chết từ từ, kể cả những loài không ai định bắt.
• Theo ba điều kiện "tịnh nhục" của truyền thống Nam tông (không thấy, không nghe, không nghi con vật bị giết vì mình), món thú rừng gọi theo yêu cầu khó đạt cả ba.

Nói cách khác, kể cả với truyền thống không bắt buộc ăn chay, món thú rừng vẫn nằm ở vùng mà giới sát khuyên tránh.

Pháp luật Việt Nam nói gì

Phần này chỉ nêu các văn bản chính ở mức khái quát; quy định chi tiết, mức phạt có thể thay đổi, nên kiểm lại văn bản còn hiệu lực trên cổng thông tin pháp luật trước khi trích dẫn.

Điểm đáng chú ý: không chỉ người săn, người bán mới có trách nhiệm. Nhà hàng chế biến, người vận chuyển, và trong một số trường hợp cả người tàng trữ cũng có thể bị xử lý. Không biết luật không phải lý do miễn trách nhiệm.

Nguy cơ dịch bệnh: chuyện không chỉ của người khác

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature năm 2008 (nhóm Kate Jones) phân tích các đợt bệnh truyền nhiễm mới nổi trên thế giới từ 1940 đến 2004 và cho thấy khoảng 60% có nguồn gốc từ động vật, trong đó phần lớn từ động vật hoang dã. Một vài ví dụ đã được giới khoa học ghi nhận rộng rãi:

• SARS (2002–2003): virus được tìm thấy ở cầy hương bán tại chợ động vật sống ở Quảng Đông, Trung Quốc; về sau dơi được xác định là ổ chứa tự nhiên.
• Ebola: nhiều đợt bùng phát ở châu Phi gắn với việc tiếp xúc, giết mổ thú rừng.
• Bệnh do ký sinh trùng: thịt thú rừng nấu chưa chín, tiết canh, gỏi sống là đường lây của nhiều loại giun sán; ở Việt Nam từng ghi nhận các ổ bệnh giun xoắn liên quan đến ăn thịt chưa nấu chín ở vùng núi.

Nguy cơ không chỉ nằm ở người ăn mà ở cả chuỗi: người săn, người giết mổ, người vận chuyển tiếp xúc với máu, dịch cơ thể của con vật trong điều kiện không kiểm soát. Chợ bán động vật hoang dã sống, nơi nhiều loài bị nhốt chen chúc cạnh nhau, là môi trường các tổ chức y tế quốc tế nhiều lần cảnh báo.

Cách từ chối khi được mời

Chỗ khó nhất thường không phải biết, mà là ngồi trong bữa tiệc, chủ nhà hồ hởi giới thiệu món "đặc sản hiếm lắm mới có". Vài cách nói giữ được không khí:

• Nói về mình, không nói về người: "Em không ăn thú rừng anh ạ, anh cứ tự nhiên." Không giảng luật, không giảng đạo.
• Dùng lý do sức khoẻ nếu thấy hợp: "Bác sĩ dặn em không ăn đồ rừng, sợ giun sán." Đây là lý do thật, ai cũng hiểu.
• Đón trước khi gọi món: Nếu là người đặt bàn hoặc đi cùng nhóm thân, gợi ý quán khác hoặc món khác từ đầu dễ hơn nhiều so với từ chối khi món đã lên bàn.
• Với đối tác, cấp trên: nói nhỏ riêng với người tổ chức trước bữa, để họ không bị bất ngờ.
• Không chụp ảnh, không đăng lên mạng món thú rừng, kể cả để phê phán, vì vô tình quảng bá cho quán.

Với rượu ngâm động vật, cao xương, mật gấu được biếu tặng: cảm ơn, không nhận, hoặc nếu khó từ chối thì không dùng và không tặng lại cho ai.

Góc nhìn hôm nay: làm gì khi thấy quán bán thú rừng

Không cần đối đầu với chủ quán. Những việc làm được:

1. Ghi lại tên quán, địa chỉ, thời gian, món thấy rao bán; chụp ảnh thực đơn nếu có thể làm một cách an toàn.
2. Báo kiểm lâm sở tại, công an xã, phường, hoặc đường dây nóng của ENV (Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên). Số 1800-1522 của ENV là số đã được công bố lâu năm; hãy kiểm lại trên trang chính thức của tổ chức trước khi gọi.
3. Với tin rao bán trên mạng, lưu đường dẫn, ảnh chụp màn hình rồi gửi cho các kênh trên.

Ở góc rộng hơn, không ăn thú rừng là một phần của "phóng sinh theo nghĩa rộng": giữ cho con vật được sống ngay trong rừng của nó, thay vì mua nó ở chợ rồi đi thả. Muốn tìm hiểu thêm, xem tài liệu của ENV, WWF Việt Nam, và các vườn quốc gia có trung tâm cứu hộ như Cúc Phương.