Giữ giới sát mà nhà vẫn sạch muỗi, gián, kiến là chuyện làm được, nếu đặt trọng tâm vào phòng trước: không để côn trùng có chỗ sinh sản, có thức ăn, có lối vào. Màn, lưới cửa, đậy kín đồ ăn, đổ nước đọng hằng tuần giải quyết phần lớn. Khi sức khoẻ cả nhà bị đe doạ, như mùa sốt xuất huyết, việc bảo vệ con người được đặt lên trước; nhiều vị thầy khuyên lúc ấy làm điều cần làm với tâm không ghét bỏ, và vẫn ưu tiên cách ngăn hơn cách diệt.
Giới sát nhìn con muỗi thế nào
Giới không sát sinh áp cho mọi loài có sinh mạng, kể cả con kiến con muỗi. Trong Luật tạng, tăng sĩ phải dùng đãy lọc nước để khỏi uống, khỏi dùng nước có sinh vật nhỏ; mùa an cư ba tháng mưa cũng gắn với lý do tránh đi lại giẫm lên côn trùng, mầm non trên đường. Mức cẩn trọng ấy cho thấy truyền thống coi trọng cả những sinh mạng nhỏ nhất.
Đồng thời, các bản chú giải phân biệt nặng nhẹ: giết con vật nhỏ được coi là nhẹ hơn con vật lớn, giết trong một phản xạ thoáng qua nhẹ hơn giết có tính toán. Điều này không biến việc đập muỗi thành "không sao", nhưng giúp người tại gia không rơi vào hai cực: hoặc coi thường, hoặc dằn vặt mỗi lần lỡ tay.
Một ý hay được các thầy nhắc: giới không chỉ đo bằng kết quả mà bằng thói quen của tâm. Người quen tay đập mọi con vật bay ngang qua sẽ có một phản xạ khác với người quen dừng lại một giây để xem có cách nào khác không. Một giây ấy là chỗ tu tập.
Muỗi: phòng là chính, nhưng sức khoẻ đi trước
Muỗi vằn (Aedes aegypti) truyền sốt xuất huyết, loài này đẻ trứng trong nước đọng sạch quanh nhà: lu, chum, vại, lốp xe cũ, chai lọ, đĩa lót chậu cây, khay nước tủ lạnh, bình hoa trên bàn thờ. Đây là điểm hay nhất cho người giữ giới: đổ nước đọng khi chưa có trứng, chưa có lăng quăng là ngăn sự sống hình thành ở chỗ nguy hiểm, không giết con nào.
Lịch phòng muỗi hằng tuần
- Thay nước bình hoa trên bàn thờ Phật, bàn thờ gia tiên ít nhất mỗi tuần một lần, cọ thành bình. Đây là chỗ hay bị quên nhất trong nhà Phật tử.
- Úp ngược chai lọ, xô chậu không dùng; thu gom lốp xe, vỏ dừa quanh nhà.
- Đậy kín lu, chum, téc chứa nước.
- Đổ nước đĩa lót chậu cây, hoặc thay bằng cát ẩm.
- Khơi thông máng xối, rãnh thoát nước.
Ngăn muỗi vào người
- Ngủ màn, kể cả ban ngày với trẻ nhỏ và người già, vì muỗi vằn đốt cả ban ngày.
- Lắp lưới chống muỗi ở cửa sổ, cửa ra vào.
- Mặc áo dài tay khi ra vườn lúc chiều tối.
- Dùng kem, xịt xua muỗi đúng hướng dẫn trên nhãn; với trẻ nhỏ, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ loại phù hợp với tuổi.
- Quạt máy: muỗi bay yếu, gió quạt làm chúng khó đậu.
Khi có dịch
Khi địa phương có ca sốt xuất huyết, ngành y tế có thể tổ chức phun hoá chất diệt muỗi. Người giữ giới nên hợp tác: đây là việc bảo vệ sức khoẻ cộng đồng, có trẻ em và người yếu trong đó. Nếu trong nhà có người sốt cao, đau đầu, đau hốc mắt, phát ban, đưa đi khám ngay, không tự điều trị.
Truyền thống không đòi người tại gia hy sinh sức khoẻ của con cái để giữ trọn một điều học. Nhiều vị thầy giảng: khi buộc phải làm, hãy làm với nhận biết rõ ràng, không giận dữ, không lấy làm vui, và tiếp tục làm phần phòng ngừa để lần sau không phải lặp lại.
Gián, kiến, ruồi: bảng cách ngăn không cần diệt
| Loài | Chúng đến vì | Cách ngăn | Khi đã có trong nhà |
|---|---|---|---|
| Kiến | Đồ ngọt, vụn thức ăn, nước | Lau sạch bàn ăn, đậy kín đường, mật ong; đặt chân tủ thức ăn vào bát nước | Lau sạch vệt mùi trên đường kiến đi bằng nước pha giấm hoặc xà phòng; kiến mất dấu sẽ tản đi |
| Gián | Bếp ẩm, rác qua đêm, khe tối | Đổ rác buổi tối, lau khô bồn rửa, bịt khe tủ, ống thoát nước có nắp | Hứng vào lọ, mang ra xa; nếu nhiều thì cần xử lý tận gốc chỗ ẩn |
| Ruồi | Thức ăn để ngoài, rác hữu cơ | Lồng bàn, thùng rác có nắp, lưới cửa | Mở cửa, tắt đèn trong, để sáng ngoài: ruồi bay ra phía sáng |
| Thạch sùng, nhện | Săn muỗi, côn trùng nhỏ | Không cần ngăn, chúng là đồng minh bắt muỗi | Để yên, hoặc hứng cốc mang ra nếu người nhà sợ |
| Mối | Gỗ ẩm, đất ẩm sát móng | Giữ khô chân tường, không để gỗ sát đất | Mối phá kết cấu nhà, nên mời đơn vị chuyên xử lý; đây là bảo vệ nơi ở |
Nhìn bảng sẽ thấy hầu hết việc phòng trùng với việc giữ nhà sạch. Đây không phải trùng hợp: côn trùng đến vì có thứ cho chúng ăn và chỗ cho chúng ở. Bỏ hai thứ ấy đi là phần lớn bài toán đã xong.
Kỹ thuật "cái cốc và tờ giấy"
Với một con nhện, con gián đơn lẻ, con ong lạc vào nhà, cách đơn giản nhất:
- Úp một cái cốc thuỷ tinh hoặc hộp nhựa trong lên con vật.
- Luồn từ từ một tờ giấy cứng hoặc tấm bìa xuống dưới miệng cốc.
- Giữ chặt tờ giấy, nhấc cả cốc lên, mang ra ngoài, thả ở bụi cây cách nhà một đoạn.
Với ong, ong vò vẽ, mở cửa sổ và tắt đèn trong phòng thường đủ để chúng tự bay ra. Không tự xử lý tổ ong vò vẽ, ong bắp cày gần nhà: gọi người có kinh nghiệm hoặc lực lượng cứu nạn địa phương, vì ong đốt đàn rất nguy hiểm.
Chuột: chuyện khó nhất
Chuột mang mầm bệnh và phá đồ đạc, nên đây là chỗ nhiều gia đình Phật tử lúng túng. Mấy hướng:
- Bịt lối vào: khe cửa, lỗ ống nước, chỗ dây điện xuyên tường. Chuột nhắt chui được qua khe rất nhỏ.
- Không để thức ăn hở: gạo, ngũ cốc trong thùng kín; thức ăn thừa dọn trước khi ngủ.
- Bẫy lồng bắt sống, rồi thả thật xa nhà, ở bãi đất trống, không thả gần nhà hàng xóm.
- Tránh keo dính chuột: con vật chết rất lâu và đau, keo còn dính cả thạch sùng, chim sẻ.
Với nhà có người bệnh, trẻ nhỏ, khi chuột quá nhiều, gia đình có quyền ưu tiên sức khoẻ. Đó là quyết định của từng nhà, không ai nên phán.
Góc nhìn hôm nay: một vòng kiểm tra cuối tuần
Việc làm được ngay, mất khoảng mười lăm phút mỗi chủ nhật:
- Thay nước bình hoa bàn thờ, cọ thành bình.
- Đi một vòng quanh nhà, đổ mọi chỗ nước đọng.
- Lau bếp, đổ rác, lau khô bồn rửa.
- Kiểm tra lưới cửa, màn ngủ có thủng không.
Làm đều vài tuần sẽ thấy số lần phải "ra tay" với côn trùng giảm hẳn. Giữ giới sát trong nhà, xét cho cùng, phần lớn là chuyện siêng dọn dẹp.
Muốn đọc thêm về khuyến cáo phòng sốt xuất huyết, xem trang của Bộ Y tế, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh, thành phố nơi mình ở; muốn hiểu thêm về giới, hỏi các thầy ở chùa gần nhà, vì mỗi truyền thống có cách giảng nhấn nhá khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Phật tử đập muỗi có phạm giới sát không?
Cố ý đập chết con muỗi là đủ yếu tố của việc giết, nên về lý là phạm giới, dù được coi là nhẹ so với giết con vật lớn. Cách giữ giới tốt nhất là phòng trước: ngủ màn, lưới cửa, đổ nước đọng để muỗi không có chỗ sinh sản.
Có dịch sốt xuất huyết thì Phật tử có nên phun thuốc diệt muỗi không?
Nên hợp tác với ngành y tế, vì đây là bảo vệ sức khoẻ cộng đồng, nhất là trẻ em và người yếu. Nhiều vị thầy khuyên làm điều cần làm với tâm không ghét bỏ, đồng thời tiếp tục diệt nơi sinh sản để không phải lặp lại.
Làm sao đuổi kiến mà không giết?
Lau sạch vụn thức ăn, đậy kín đồ ngọt, rồi lau đường kiến đi bằng nước pha giấm hoặc xà phòng để xoá vệt mùi dẫn đường. Chân tủ đựng thức ăn có thể đặt trong bát nước để kiến không leo lên.
Vì sao phải thay nước bình hoa trên bàn thờ thường xuyên?
Bình hoa đứng nước lâu ngày là nơi muỗi vằn đẻ trứng, nguồn truyền sốt xuất huyết. Thay nước và cọ bình ít nhất mỗi tuần một lần là cách ngăn muỗi sinh sản mà không phải giết con nào.
Có nên dùng keo dính chuột không?
Nên tránh. Keo dính khiến con vật chết từ từ và đau đớn, lại dính cả thạch sùng, chim sẻ. Bịt lối vào, cất kín thức ăn và dùng bẫy lồng bắt sống là các cách nhẹ nhàng hơn.