Chọn cây cho sân chùa hay sân nhà có tượng Phật, bàn thờ ngoài trời nên dựa vào ba câu hỏi thực tế: cây lớn lên cao, rộng bao nhiêu; rễ ăn sâu hay bò ngang; lá, hoa, quả rụng nhiều hay ít. Cây có rễ lan mạnh như đa, si, bồ đề, gạo, bàng, xà cừ không nên trồng sát móng, tường, bể nước; sân nhỏ hợp với ngọc lan, sứ (đại), bằng lăng, mai, cau và cây bụi hoa. Cũng đừng lát kín sân bằng bê tông: chừa đất cho nước mưa thấm xuống thì cây khoẻ và sân ít ngập.
Trước khi chọn cây: đo sân và nhìn nắng
Nhiều cây đẹp lúc mua về, mười năm sau thành gánh nặng vì không ai tính kích thước lúc trưởng thành. Trước khi chọn, nên ghi lại vài thông tin về khoảng sân:
- Kích thước khoảng trống: chiều dài, chiều rộng, khoảng cách tới móng nhà, tường rào, bể ngầm, đường ống nước, cống thoát.
- Nắng: chỗ định trồng có nắng mấy giờ mỗi ngày, nắng sáng hay nắng chiều.
- Trên đầu có gì: mái hiên, dây điện, mái tôn hàng xóm.
- Vị trí tượng, bàn thờ ngoài trời: muốn tán cây che mát một phần hay để tượng thoáng ra trời.
- Người dùng sân: có trẻ nhỏ, người già hay đi lại, xe đỗ hay không.
Với tượng Phật, tượng Quan Âm đặt ngoài sân, tán cây quá dày ngay phía trên thường làm tượng ẩm, đọng nước, rêu mốc nhanh, lá và phân chim rơi xuống. Cây nên đứng lệch sang một bên, tán che bớt nắng chiều cho người đứng lễ hơn là trùm lên tượng.
Bảng chọn nhanh: cây nào hợp chỗ nào
| Nhóm cây | Ví dụ | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Cây lớn, rễ lan mạnh | Đa, si, bồ đề, gạo, sanh | Sân chùa rộng, đất trống xa công trình | Không trồng gần móng, tường, bể ngầm; hạt theo chim mọc trên mái, tường |
| Cây bóng mát rễ nổi, cành giòn | Bàng, xà cừ, phượng, keo | Bãi đất rộng, xa lối đi và mái nhà | Rễ trồi nứt sân; cành dễ gãy trong bão |
| Cây trung bình, có hương sắc | Ngọc lan, hoàng lan, sứ (đại), bằng lăng, móng bò | Sân vừa, trước chính điện, cạnh lối đi | Ngọc lan cần tưới mùa khô; sứ có nhựa gây kích ứng |
| Cây dáng thẳng, rễ chùm | Cau, cau vua, dừa cảnh | Sân hẹp, dọc tường rào | Ít bóng mát; tàu lá già rụng cần dọn |
| Cây bụi, cây hoa thấp | Ngâu, nhài, mẫu đơn (đơn đỏ), trang, dâm bụt, mai vàng | Viền lối đi, quanh bệ tượng, sân nhỏ | Cắt tỉa giữ gọn; hoa nhài, ngâu thơm nhẹ |
| Cây trồng chậu | Sen mini, bồ đề chậu, mai chậu, trúc | Sân lát sẵn, ban công, sân thượng | Kiểm tra rễ, thay đất định kỳ |
Đây là những nhận xét chung. Đặc tính mỗi cây còn phụ thuộc giống, đất và khí hậu từng vùng; trước khi trồng cây lớn sát công trình, nên hỏi người làm cây xanh hoặc kỹ sư nông lâm ở địa phương.
Rễ cây và móng nhà: chuyện không ai muốn gặp
Rễ cây không cố ý phá nhà. Rễ tìm nước và không khí; nơi nào có khe nứt, ống rò, đất tơi ẩm thì rễ len vào. Các loài thuộc chi Đa (Ficus: đa, si, sanh, bồ đề) có rễ đặc biệt khoẻ. Vài nguyên tắc thường được người làm cây xanh khuyên:
- Càng to càng xa. Cây lớn khi trưởng thành nên cách móng nhà, tường, bể ngầm một khoảng đủ rộng; với các loài Ficus lớn thì khoảng cách cần rộng hơn nhiều so với cây trung bình.
- Đừng trồng trên đường ống. Ống cấp, thoát nước rò rỉ là "nam châm" hút rễ.
- Không trồng cây lớn trong bồn quá nhỏ sát chân tường. Rễ chật sẽ bò ngang, đội vỡ thành bồn.
- Nhổ cây con mọc trên tường, mái ngay khi thấy. Bồ đề, si, đa mọc từ hạt chim thả là thủ phạm làm nứt nhiều cổng, tháp cũ.
Với cây đã lớn sát nhà, không nên tự cắt rễ to. Cắt sai có thể làm cây chết dần hoặc mất chỗ bám, dễ đổ khi gió lớn. Hãy mời người có chuyên môn xem trước.
Lá rụng, quả rụng, hoa rụng
Lá rụng là chuyện tự nhiên, nhưng lượng và thời điểm khác nhau rất nhiều giữa các loài:
- Bàng, bồ đề, gạo, sấu có mùa trút lá. Mái tôn, máng xối, rãnh thoát nước gần cây cần dọn thường hơn vào mùa ấy.
- Cây quả to, nặng như sala (đầu lân), mít, dừa không nên đứng trên lối đi, chỗ đỗ xe, sân chơi trẻ nhỏ.
- Cây quả mọng như si, đa thu hút nhiều chim — vui mắt nhưng phân chim rơi xuống sân, xuống tượng.
- Cây hoa rụng nhiều như phượng, bằng lăng, sứ tạo cảnh đẹp, cần người quét đều.
Lá rụng không cần đốt. Gom vào một góc vườn để ủ mục, rồi phủ lại quanh gốc cây là cách vừa sạch sân vừa nuôi đất. Đốt lá ở sân chùa vừa khói bụi, vừa tốn một nguồn phân tự nhiên.
Giữ đất thấm nước: sân không lát kín
Nhiều sân chùa, sân nhà được đổ bê tông, lát gạch kín tới sát gốc cây vì sạch và dễ quét. Hệ quả kéo theo:
- Nước mưa không thấm, chảy tràn, gây ngập cục bộ sau mỗi trận mưa lớn.
- Rễ cây thiếu không khí và nước, cây suy yếu, cành khô dần, dễ đổ.
- Mặt sân hấp nhiệt, mùa hè nóng hầm hập.
Những cách làm sân vẫn sạch mà đất vẫn thở:
- Chừa ô đất quanh mỗi gốc cây, càng rộng càng tốt; phủ sỏi, lá mục hoặc trồng cỏ thấp.
- Dùng gạch lỗ trồng cỏ, gạch lát có khe hở, sỏi rải cho lối đi phụ.
- Làm rãnh thấm, hố thấm ở chỗ nước hay đọng.
- Giữ mặt bồn cây thấp hơn hoặc bằng mặt sân để nước mưa chảy vào bồn thay vì chảy ra đường.
Chuẩn bị cho mùa mưa bão
Cây đổ trong bão có thể đè lên mái chùa, tượng, người. Trước mùa bão:
- Nhờ người có chuyên môn kiểm tra cây lớn có hốc mục, nấm ở gốc, thân nghiêng, cành khô.
- Tỉa thưa tán cây quá dày để gió lùa qua, giảm sức cản. Việc cắt cành lớn trên cao nên để thợ có dụng cụ an toàn làm.
- Chống, néo cây mới trồng bằng cọc và dây mềm, không siết vào vỏ.
- Đặt tượng nhỏ, chậu cây trên cao vào chỗ an toàn khi có tin bão.
Góc nhìn hôm nay: một cây trồng cho người sau
Người xưa trồng cây đa, cây đại ở chùa không phải cho mình hưởng bóng mát, mà cho những thế hệ sau. Chọn cây cho sân chùa, sân nhà hôm nay cũng nên nghĩ như vậy: cây này hai mươi, năm mươi năm nữa sẽ lớn thế nào, có phải đốn đi vì chật chỗ không.
Một việc làm được ngay: cầm thước dây ra sân, đo khoảng cách từ chỗ định trồng đến móng nhà, tường, bể nước, rồi tra xem cây mình thích sẽ cao, rộng bao nhiêu khi trưởng thành. Nếu không vừa, chọn cây nhỏ hơn hoặc trồng chậu. Và nếu sân đang lát kín, thử bóc một ô gạch quanh gốc cây đang có — chỉ một mét vuông đất trống cũng đủ để cây thở dễ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Cây nào không nên trồng sát nhà?
Những cây có rễ lan mạnh hoặc cành giòn như đa, si, sanh, bồ đề, gạo, bàng, xà cừ, phượng không nên trồng sát móng nhà, tường, bể nước. Rễ có thể làm nứt nền, cành dễ gãy đè mái khi bão.
Sân nhỏ có tượng Phật nên trồng cây gì?
Sân nhỏ hợp với cây trung bình hoặc cây bụi như ngọc lan, sứ (đại), bằng lăng, cau, ngâu, nhài, dâm bụt, mai. Nên trồng lệch sang một bên, tránh tán cây trùm lên tượng làm ẩm mốc.
Có nên lát kín sân bằng bê tông không?
Không nên lát kín. Sân lát kín làm nước mưa không thấm, dễ ngập, cây thiếu không khí và nước, mặt sân nóng hơn. Nên chừa ô đất quanh gốc cây và dùng gạch lỗ, sỏi cho lối đi phụ.
Cây trồng gần nhà rễ phá móng thì xử lý thế nào?
Không nên tự cắt rễ lớn vì cây có thể chết dần hoặc mất chỗ bám, dễ đổ. Hãy mời người làm cây xanh có chuyên môn xem và đề xuất cách xử lý phù hợp.
Lá cây rụng ở sân chùa nên làm gì?
Gom lá vào một góc để ủ mục rồi phủ lại quanh gốc cây thay vì đốt. Cách này giữ sân sạch, không khói bụi, và trả lại chất dinh dưỡng cho đất.