Cây Di sản Việt Nam ở chùa: tiêu chí công nhận và cách ghé thăm

Cây Di sản Việt Nam là danh hiệu do Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE) xét và công nhận từ năm 2010 cho những cây cổ thụ có tuổi cao, kích thước lớn hoặc gắn với di tích, sự kiện lịch sử. Rất nhiều cây được công nhận đứng trong khuôn viên chùa, đình, đền — những nơi cây được giữ qua nhiều đời. Cây được công nhận có gắn biển; khách đến thăm chỉ cần đứng ngoài ô gốc, không leo, không khắc tên, không cắm hương vào thân.

Chương trình Cây Di sản Việt Nam là gì

Chương trình được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam khởi xướng năm 2010, với mục đích kiểm kê, tôn vinh và kêu gọi bảo vệ những cây cổ thụ trên khắp cả nước. Hội là một tổ chức xã hội – nghề nghiệp, nên cần hiểu đúng:

• Đây là danh hiệu của một tổ chức xã hội, không phải danh hiệu do Nhà nước cấp như xếp hạng di tích.
• Danh hiệu tự nó không phải một lệnh bảo vệ pháp lý. Việc bảo vệ cây vẫn dựa vào các quy định về cây xanh đô thị, lâm nghiệp, di tích của Nhà nước và vào chính cộng đồng nơi có cây.
• Giá trị lớn nhất là sự chú ý. Khi cây có biển, có hồ sơ, có tên trong danh sách, người dân, nhà chùa và chính quyền địa phương thường có ý thức giữ cây hơn; mọi ý định chặt hạ, xây lấn đều bị nhiều người để mắt.

Từ năm 2010 đến nay, chương trình đã công nhận hàng nghìn cây và quần thể cây, từ những cây đơn lẻ ở sân chùa làng đến cả rừng cây cổ trong các vườn quốc gia. Danh sách được cập nhật theo từng đợt xét.

Tiêu chí công nhận: những điều thường được nêu

Quy chế xét chọn có thể được điều chỉnh theo thời gian, nên trước khi lập hồ sơ cần đọc bản quy chế hiện hành của Hội. Nhìn chung, những yếu tố được xem xét gồm:

Một cây ở sân chùa thường đạt cùng lúc nhiều nhóm tiêu chí: tuổi cao, kích thước lớn, lại gắn với lịch sử ngôi chùa và đời sống của làng.

Vì sao nhiều Cây Di sản lại ở chùa

Đi qua danh sách Cây Di sản, dễ thấy rất nhiều cây đứng ở chùa, đình, đền, miếu. Có mấy lý do:

1. Đất chùa ổn định qua nhiều thế kỷ. Đất ruộng, đất ở đổi chủ, chia nhỏ, còn đất chùa ít bị động đến. Cây trồng từ thời lập chùa có cơ hội sống trọn đời.
2. Lòng kính trọng. Người làng ngại chặt cây ở nơi thờ tự, kể cả khi cần gỗ, cần đất.
3. Có người trông coi. Sư trụ trì, người giữ chùa ở thường xuyên bên cây, thấy cây khô cành, bị sâu là biết ngay.
4. Cây được trồng có chủ đích. Nhiều chùa trồng cây bồ đề, đại, thông, tùng, thị, muỗm như một phần cảnh quan thiêng, không phải cây mọc tình cờ.

Những loài cây hay gặp trong danh sách ở chùa

• Đa, si, sanh, đề (bồ đề) — họ Dâu tằm, sống rất lâu, tán rộng, có rễ khí.
• Đại (sứ) — thân xù xì, nhiều cây cổ rỗng ruột vẫn ra hoa. Những cây đại cổ ở chùa Hoa Yên trên núi Yên Tử (Quảng Ninh) thường được giới thiệu có tuổi hàng trăm năm.
• Thông, tùng — hay gặp ở chùa núi, chùa có tháp mộ các vị sư.
• Thị, muỗm, nhãn, vải — cây ăn quả trồng từ lâu trong vườn chùa làng Bắc Bộ.
• Gạo — đứng ở bờ ao, cổng chùa, cổng làng.
• Lim, dã hương, kim giao — cây gỗ quý, đôi khi được trồng ở chùa, đền.

Nhiều cây trong số này có câu chuyện riêng do người làng kể lại: ai trồng, có từ thời nào, từng sống sót qua trận bão nào. Những câu chuyện ấy nên được ghi lại là lời kể của địa phương; con số tuổi "nghìn năm" thường là ước lượng.

Nhà chùa muốn lập hồ sơ: các bước chung

Nếu chùa có cây cổ thụ đáng được ghi nhận, quy trình chung thường gồm:

1. Tìm hiểu quy chế. Liên hệ Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (hoặc hội cấp tỉnh) để lấy quy chế, mẫu hồ sơ hiện hành.
2. Thu thập thông tin. Đo chu vi thân ở độ cao khoảng 1,3 m, ước chiều cao, độ rộng tán; chụp ảnh toàn cây, thân, tán, lá; gom tư liệu về tuổi cây (văn bia, ảnh cũ, lời kể của các cụ có xác nhận).
3. Xác nhận của địa phương. Hồ sơ thường cần xác nhận của chính quyền cấp xã nơi có cây về quyền quản lý và hiện trạng.
4. Gửi hồ sơ, chờ thẩm định. Hội cử người xuống khảo sát thực địa, sau đó hội đồng xét duyệt.
5. Đón nhận bằng và biển. Cây được công nhận sẽ được trao bằng chứng nhận và gắn biển Cây Di sản Việt Nam.

Lưu ý: hãy tìm thông tin trực tiếp từ Hội; không nên chuyển tiền cho người lạ tự xưng là "làm dịch vụ hồ sơ cây di sản".

Sau khi được công nhận: giữ cây ra sao

Danh hiệu không làm cây khoẻ hơn. Những việc giúp cây sống tiếp:

• Giữ một ô đất thoáng quanh gốc, không lát gạch, không đổ bê tông, không tôn nền.
• Không đốt hương, vàng mã sát gốc; đặt bát hương, lư hương cách xa thân cây.
• Không đóng đinh, treo biển quảng cáo, quấn dây điện vào thân.
• Kiểm tra cây trước mùa mưa bão: hốc mục, cành khô, thân nghiêng. Việc cắt cành lớn, chống đỡ, xử lý hốc nên mời người có chuyên môn cây xanh.
• Khi sửa chùa, xây thêm, bàn trước với người làm cây xanh để không cắt vào rễ lớn.

Góc nhìn hôm nay: đi thăm một Cây Di sản

Một chuyến đi cuối tuần đến thăm một Cây Di sản ở chùa gần nhà là cách hay để hiểu cây. Vài gợi ý cho chuyến đi:

1. Tìm cây. Tra danh sách Cây Di sản theo tỉnh trên các kênh thông tin của Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam hoặc báo chí môi trường; hỏi nhà chùa trước khi đến.
2. Ứng xử. Đứng ngoài ô gốc, không leo lên rễ, không bóc vỏ, không khắc tên, không buộc dây vải.
3. Hỏi chuyện. Người trông chùa thường biết nhiều chuyện về cây mà không có trong hồ sơ.
4. Ghi lại. Chụp ảnh cây từ một góc cố định, ghi ngày. Vài năm sau quay lại chụp đúng góc ấy để so.
5. Báo khi thấy bất thường. Cây có dấu hiệu bị chặt rễ, bị đổ bê tông lấn gốc, bị đốt — báo cho nhà chùa, UBND xã, hoặc thông qua Hội.

Cây cổ ở chùa là những nhân chứng sống lâu hơn mọi người đang đứng dưới tán nó. Một danh hiệu, một tấm biển chỉ là cách nhắc mọi người nhớ điều ấy.