Nhìn từ giới không sát sinh, câu cá giải trí rồi mang về ăn, hay săn bắn để lấy chiến tích, đều là cố ý lấy mạng sống, nên không hợp với người đã thọ giới thứ nhất. Câu rồi thả nhẹ hơn vì con cá không bị giết, nhưng vẫn gây đau, gây sợ và một phần cá chết sau khi thả. Nghề cá của ngư dân để nuôi gia đình là một hoàn cảnh khác hẳn, truyền thống Phật giáo không khinh nghề ấy, chỉ khuyên dần chuyển nghề khi có điều kiện.
Khác nhau ở đâu: mưu sinh, giải trí, thể thao
Ba hoàn cảnh hay bị gộp làm một, trong khi cách nhìn của Phật giáo khác nhau khá rõ:
| Hoàn cảnh | Mục đích | Góc nhìn giới sát |
|---|---|---|
| Ngư dân đánh bắt, người miền sông nước câu cá cho bữa cơm | Mưu sinh, nuôi gia đình | Vẫn là sát sinh, nhưng gắn với sinh kế; truyền thống khuyên chuyển nghề dần khi có thể, không khinh người làm nghề |
| Câu cá cuối tuần mang về ăn | Giải trí, có thêm món | Cố ý giết vì niềm vui riêng; người giữ giới nên tránh |
| Câu rồi thả (catch and release) | Giải trí, thể thao | Không cố ý giết, nhưng cố ý làm con vật đau và hoảng sợ; một phần cá chết sau đó |
| Săn bắn thể thao, săn lấy chiến tích | Thú vui, chiến tích | Cố ý giết vì niềm vui, thường nhắm vào con vật lớn, khoẻ; rõ ràng trái tinh thần giới sát |
Bảng này không nhằm xếp hạng người, mà để người đang băn khoăn tự đặt mình đúng chỗ. Một ông cụ câu cá ở mương làng cho bữa tối của gia đình nghèo ở hoàn cảnh khác hẳn một chuyến đi câu cá thể thao có chụp ảnh khoe.
Câu rồi thả: nhẹ hơn, nhưng không phải vô hại
Câu rồi thả được nhiều người chơi câu chuyên nghiệp ủng hộ vì giữ được đàn cá. Từ góc giới sát, nó tránh được việc giết trực tiếp. Nhưng có mấy điều nên biết:
- Cá có cảm nhận đau hay không là câu hỏi khoa học đã được nghiên cứu nhiều. Đầu những năm 2000, nhóm của nhà sinh học Lynne Sneddon (Anh) công bố nghiên cứu cho thấy cá hồi vân có thụ thể cảm nhận tổn thương ở vùng miệng và thay đổi hành vi khi bị kích thích. Giới khoa học vẫn còn tranh luận về mức độ "cảm thấy đau" của cá, nhưng ngày càng nhiều nghiên cứu nghiêng về phía cá có trải nghiệm khó chịu thật.
- Không phải con cá nào được thả cũng sống. Tỉ lệ chết sau khi thả thay đổi rất lớn theo loài, theo vị trí lưỡi câu, thời gian giằng co và thời gian cá ở ngoài nước. Cá mắc câu sâu vào họng, cá bị kéo từ nước sâu lên nhanh thường khó sống hơn.
- Tâm của người câu. Niềm vui của câu cá thể thao nằm ở cảm giác giằng co với con cá đang vùng vẫy. Phật giáo không cấm ai vui, nhưng mời người ta nhìn kỹ: niềm vui này dựa trên nỗi hoảng sợ của một sinh mạng khác.
Trong kinh Phật Tự Thuyết (Udāna) có đoạn Đức Phật đi qua gặp một đám trẻ đang bắt cá nhỏ. Ngài hỏi các em có sợ đau khổ không, có thích đau khổ không; các em đáp là sợ, là không thích. Ngài nói: nếu sợ khổ thì đừng làm việc ác, công khai hay lén lút. Câu chuyện nhẹ nhàng, không trách mắng, chỉ đặt một câu hỏi để các em tự so mình với con cá.
Nếu chưa bỏ được: làm cho bớt hại
Phật giáo không đòi người ta thay đổi trong một đêm. Người đang mê câu cá, chưa sẵn sàng dừng, có thể giảm hại trước:
- Dùng lưỡi câu không ngạnh hoặc bóp dẹt ngạnh bằng kìm. Lưỡi tháo nhanh, ít rách miệng cá.
- Dùng lưỡi đơn thay vì lưỡi ba chĩa.
- Giữ cá trong nước khi gỡ lưỡi, hạn chế nhấc cá lên chụp ảnh. Tay ướt khi chạm cá để đỡ trầy lớp nhớt bảo vệ.
- Không câu trong mùa cá đẻ, không câu ở khu bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản.
- Thu dọn dây cước, lưỡi câu, túi mồi. Dây cước bỏ lại trên bờ, dưới nước quấn chết chim, rùa, cá suốt nhiều năm.
- Tuyệt đối không dùng kích điện, chất nổ, thuốc độc để bắt cá. Đây là hành vi bị cấm và giết sạch mọi loài trong vùng nước.
Săn bắn: giới sát và pháp luật cùng một hướng
Ở Việt Nam, săn bắn động vật hoang dã chịu sự quản lý chặt của pháp luật về lâm nghiệp và đa dạng sinh học; săn, bẫy, buôn bán loài nguy cấp, quý, hiếm có thể bị xử lý hình sự. Súng săn, bẫy kẹp, bẫy dây phanh trong rừng đặc dụng đều là những thứ kiểm lâm thường xuyên thu giữ, tháo gỡ.
Từ góc giới sát, săn bắn thể thao khó có cách diễn giải nào nhẹ hơn: mục đích là giết, đối tượng thường là con vật lớn, có ý định rõ và công sức chuẩn bị nhiều, đúng với những tiêu chí mà truyền thống chú giải coi là nặng. Người từng đi săn mà muốn dừng lại không cần dằn vặt về quá khứ; việc ngay bây giờ là không mua, không giữ, không khoe chiến tích, và nếu có súng săn, bẫy cũ thì nộp lại theo hướng dẫn của công an địa phương.
Đừng phán người khác
Người đã bỏ câu cá đôi khi trở nên gay gắt với bạn bè còn đi câu. Thái độ ấy hiếm khi giúp ai thay đổi. Mấy cách nói nhẹ nhàng hơn:
- Từ chối lời rủ đi câu bằng một câu ngắn: "Dạo này mình không đi câu nữa", không cần giảng giải.
- Rủ bạn làm việc khác cùng chỗ: đi dã ngoại ven hồ, chèo thuyền, chụp ảnh chim nước, ngồi thiền buổi sớm bên bờ sông.
- Khi bạn hỏi vì sao, kể trải nghiệm của mình chứ không nói về lỗi của bạn.
Với ngư dân, người buôn cá, người nuôi cá, sự tôn trọng càng cần thiết. Họ đang nuôi sống gia đình và góp phần nuôi sống cả xã hội. Phật giáo khuyên con đường "chánh mạng", tức sinh kế không gây hại, như một hướng để đi tới, không phải một cây gậy để đánh ai.
Góc nhìn hôm nay: giữ niềm vui mặt nước, bỏ phần lưỡi câu
Nhiều người mê câu cá thật ra mê những thứ đi kèm: buổi sáng sương trên mặt hồ, tiếng chim bói cá, sự yên tĩnh không điện thoại, cảm giác chờ đợi. Những thứ đó giữ lại được hết mà không cần lưỡi câu.
Việc làm được ngay: lần tới ra hồ, mang theo ống nhòm thay cho cần câu. Ngồi đúng chỗ quen, đúng giờ quen, và đếm xem buổi sáng ấy có bao nhiêu loài chim nước, bao nhiêu lần cá quẫy mặt hồ. Nhiều người kể rằng chính sự kiên nhẫn của người câu cá biến họ thành người quan sát thiên nhiên rất giỏi.
Câu hỏi thường gặp
Phật tử đi câu cá có phạm giới không?
Câu cá rồi giết để ăn là cố ý lấy mạng sống, nên phạm giới không sát sinh. Câu rồi thả không giết trực tiếp, nhưng vẫn cố ý gây đau và một phần cá chết sau khi thả, nên người giữ giới thường được khuyên tránh.
Câu cá rồi thả có ác không?
Nhẹ hơn câu về ăn vì không giết trực tiếp, nhưng không vô hại. Nhiều nghiên cứu cho thấy cá có phản ứng với tổn thương, và tỉ lệ cá chết sau khi thả tuỳ loài, tuỳ cách câu. Lưỡi không ngạnh và giữ cá trong nước khi gỡ giúp giảm hại.
Ngư dân có phải là người tạo nghiệp xấu không?
Phật giáo xếp nghề đánh bắt vào loại sinh kế gây hại cho sinh mạng, nhưng không khinh người làm nghề để nuôi gia đình. Lời khuyên truyền thống là dần chuyển sang sinh kế khác khi có điều kiện, và giữ các giới khác trong khả năng.
Cá có biết đau không?
Đây là câu hỏi khoa học còn tranh luận về mức độ. Nghiên cứu của nhóm Lynne Sneddon đầu những năm 2000 cho thấy cá hồi vân có thụ thể cảm nhận tổn thương và thay đổi hành vi khi bị kích thích; nhiều nghiên cứu sau đó nghiêng về phía cá có trải nghiệm khó chịu thật.
Thay câu cá bằng gì cho đỡ nhớ?
Nhiều người chuyển sang ngắm chim nước, chụp ảnh thiên nhiên, chèo thuyền hay ngồi thiền buổi sớm bên hồ. Những thứ người câu yêu nhất như sự yên tĩnh, sương sớm, sự chờ đợi đều giữ lại được mà không cần lưỡi câu.