Ăn ít thịt có giúp giảm phát thải khí nhà kính, nhưng mức giúp tuỳ rất nhiều vào việc bớt loại thịt nào. Báo cáo của FAO năm 2013 ước tính chăn nuôi chiếm khoảng 14,5% tổng phát thải khí nhà kính do con người gây ra, trong đó trâu bò chiếm phần lớn. Bớt thịt bò, thịt cừu có tác động lớn hơn nhiều so với bớt thịt gà hay trứng; còn thay thịt bằng đậu thì phát thải trên mỗi gam đạm thấp hơn hàng chục lần.
Con số 14,5% đến từ đâu
Năm 2013, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) công bố báo cáo Tackling Climate Change Through Livestock (tạm dịch: Ứng phó biến đổi khí hậu qua ngành chăn nuôi). Báo cáo ước tính toàn bộ chuỗi chăn nuôi phát thải khoảng 7,1 tỉ tấn CO₂ tương đương mỗi năm, tức khoảng 14,5% phát thải do con người.
"Toàn bộ chuỗi" nghĩa là tính cả:
- Khí mê-tan do bò, trâu, dê, cừu ợ ra khi tiêu hoá cỏ (gọi là lên men dạ cỏ).
- Trồng và chế biến thức ăn chăn nuôi, bao gồm phân bón và phá rừng mở đồng cỏ, ruộng đậu nành.
- Xử lý phân chuồng.
- Năng lượng cho chuồng trại, giết mổ, vận chuyển.
Hai điều cần nói rõ để khỏi hiểu sai. Thứ nhất, đây là ước tính theo một phương pháp nhất định, không phải phép đo trực tiếp. Thứ hai, con số được cập nhật theo thời gian: báo cáo FAO năm 2006 từng đưa ra 18% với phương pháp khác; năm 2023, FAO ước tính lại khoảng 6,2 tỉ tấn, tương đương khoảng 12% (lấy năm 2015 làm mốc). Các con số khác nhau phần lớn vì cách tính, không phải vì chăn nuôi bỗng giảm mạnh.
Không phải loại thịt nào cũng như nhau
Trong báo cáo năm 2013, FAO cho biết trâu bò (lấy thịt và lấy sữa) chiếm khoảng 65% phát thải của ngành chăn nuôi. Lý do chính: bò là động vật nhai lại, ợ ra nhiều mê-tan, và cần nhiều thức ăn, đất đai cho mỗi ký thịt.
Một nghiên cứu được trích dẫn rộng rãi của Joseph Poore và Thomas Nemecek đăng trên tạp chí Science năm 2018 tổng hợp dữ liệu từ khoảng 38.700 trang trại ở 119 nước. Bảng dưới đây là các giá trị trung bình làm tròn, theo cách trình bày lại của trang Our World in Data:
| Thực phẩm | Khoảng kg CO₂ tương đương cho mỗi kg thực phẩm |
|---|---|
| Thịt bò (đàn bò thịt) | khoảng 100 |
| Thịt cừu, dê | khoảng 40 |
| Thịt bò (từ đàn bò sữa) | khoảng 33 |
| Tôm nuôi | khoảng 27 |
| Phô mai | khoảng 24 |
| Cá nuôi | khoảng 14 |
| Thịt heo | khoảng 12 |
| Thịt gà | khoảng 10 |
| Trứng | khoảng 4,7 |
| Gạo | khoảng 4,5 |
| Đậu phụ | khoảng 3 |
| Các loại đậu hạt (đậu Hà Lan) | khoảng 1 |
Cách đọc bảng: đây là số trung bình toàn cầu, mỗi loại có khoảng dao động rất rộng tuỳ cách nuôi, cách trồng. Một trang trại bò ít phát thải vẫn có thể cao hơn một trang trại heo phát thải nhiều. So theo ký thực phẩm cũng chưa phải cách so công bằng nhất về dinh dưỡng; so theo gam đạm thì khoảng cách giữa thịt bò và đậu còn lớn hơn.
Chi tiết riêng của Việt Nam: lúa gạo
Người Việt đọc bảng trên hay bất ngờ ở dòng gạo. Ruộng lúa ngập nước tạo điều kiện cho vi khuẩn phân huỷ chất hữu cơ trong môi trường thiếu ô-xy, sinh ra mê-tan. Ở Việt Nam, canh tác lúa là một nguồn phát thải lớn của ngành nông nghiệp.
Điều này không có nghĩa ăn cơm là có lỗi với khí hậu. Gạo là lương thực chính, nuôi sống hàng tỉ người, và phát thải trên mỗi bữa vẫn thấp hơn thịt bò nhiều lần. Nó chỉ cho thấy câu chuyện khí hậu của thực phẩm phức tạp hơn khẩu hiệu "ăn chay cứu Trái Đất". Ngành nông nghiệp Việt Nam đang thử các cách như tưới ướt khô xen kẽ để giảm mê-tan từ ruộng lúa.
Giới hạn của số liệu: những điều con số không nói
- Số toàn cầu khác số từng nước. Cơ cấu chăn nuôi, nguồn thức ăn, mức phá rừng mỗi nước một khác. Số trung bình thế giới chỉ là định hướng.
- Thực phẩm chay chế biến sâu không tự động "xanh". Đồ chay đóng gói vận chuyển xa, nhiều bao bì, nhiều dầu cũng có dấu chân riêng, dù thường vẫn thấp hơn thịt bò.
- Lãng phí thực phẩm là một nguồn phát thải lớn khác. Nấu thừa đổ bỏ, kể cả đồ chay, cũng là phát thải.
- Đồng cỏ chăn thả ở vùng đất không trồng trọt được có chỗ đứng riêng trong sinh kế nhiều cộng đồng. Số liệu chung không thay được hiểu biết từng vùng.
- Một bữa ăn riêng lẻ tác động nhỏ. Tác động thật đến từ thói quen kéo dài và từ việc nhiều người cùng thay đổi.
Nối với giới sát: hai lý do gặp nhau
Giới không sát sinh nói về hành động trực tiếp, không nói về khí hậu. Nhưng tinh thần đằng sau giới, là thấy mọi sinh mạng gắn với nhau và không muốn mình là nguyên nhân gây khổ, mở rộng tự nhiên sang chuyện môi trường: khí hậu nóng lên làm san hô chết trắng, làm rừng cháy, làm mùa màng thất bát, và những ai nghèo nhất thường chịu trước.
Với người ăn chay vì lý do Phật giáo, số liệu FAO là thêm một lý do để giữ nếp. Với người không theo đạo nào, bớt thịt đỏ cũng là một việc có số liệu ủng hộ. Hai lý do không cần phải thắng nhau.
Điều cần tránh là dùng số liệu để phán người khác. Một gia đình miền núi nuôi vài con bò không phải là thủ phạm của biến đổi khí hậu; một người nghèo ăn món thịt rẻ nhất mình mua được cũng vậy.
Góc nhìn hôm nay: những thay đổi có hiệu quả nhất
Nếu muốn giảm dấu chân khí hậu từ bữa ăn mà chưa ăn chay, thứ tự ưu tiên theo số liệu là:
- Bớt thịt bò, thịt cừu trước. Chuyển một bữa bò sang gà, cá hoặc đậu là thay đổi có tác động lớn nhất.
- Thêm ngày chay. Nhị trai, tứ trai theo lịch âm vừa hợp nếp Phật tử vừa giảm thịt đều đặn.
- Bớt lãng phí. Nấu vừa đủ, dùng hết đồ thừa, không đổ bỏ cơm canh.
- Ưu tiên đồ ít chế biến: rau củ, đậu hạt, ngũ cốc theo mùa.
Việc làm được ngay: tuần này, đổi một bữa có thịt bò sang một món đậu phụ hoặc đậu hầm. Nếu nhà có bốn người làm như vậy mỗi tuần, một năm là hơn hai trăm bữa bò được thay.
Muốn đọc thêm: báo cáo của FAO (có bản tóm tắt tiếng Anh trên trang của tổ chức), bài báo Poore và Nemecek (2018) trên Science, và các biểu đồ về dấu chân khí hậu của thực phẩm trên Our World in Data.
Câu hỏi thường gặp
Chăn nuôi chiếm bao nhiêu phần trăm phát thải khí nhà kính?
Theo báo cáo FAO năm 2013, khoảng 14,5% phát thải do con người, tương đương khoảng 7,1 tỉ tấn CO₂ tương đương mỗi năm. Báo cáo FAO năm 2023 ước tính lại khoảng 12% với mốc năm 2015; các con số khác nhau chủ yếu do cách tính.
Loại thịt nào phát thải nhiều nhất?
Thịt bò và thịt cừu, dê phát thải cao nhất vì là động vật nhai lại, ợ ra nhiều khí mê-tan và cần nhiều đất, thức ăn. Theo tổng hợp của Poore và Nemecek (2018), thịt bò thịt trung bình khoảng 100 kg CO₂ tương đương mỗi kg, cao gấp khoảng mười lần thịt gà.
Ăn chay có thật sự giúp chống biến đổi khí hậu không?
Có giúp, vì thực phẩm thực vật như đậu, rau, ngũ cốc nhìn chung phát thải thấp hơn thịt nhiều lần. Tuy vậy, tác động phụ thuộc vào việc bớt loại thịt nào, thói quen kéo dài bao lâu, và việc giảm lãng phí thực phẩm.
Vì sao trồng lúa cũng phát thải khí nhà kính?
Ruộng lúa ngập nước tạo môi trường thiếu ô-xy, vi khuẩn phân huỷ chất hữu cơ sinh ra khí mê-tan. Các kỹ thuật như tưới ướt khô xen kẽ đang được áp dụng để giảm lượng khí này.