Ăn chay khi cả nhà ăn mặn dễ nhất là khi mình tự lo phần mình mà không bắt ai đổi theo: nói trước với gia đình, góp thêm một hai món chay vào mâm chung, ăn cùng giờ cùng mâm. Đi tiệc thì báo chủ nhà từ sớm và gọi món phụ; ngoài quán thì dặn rõ "không nước mắm, không nước xương, không mỡ"; đi công tác thì mang theo đồ ăn dự phòng và đặt suất chay trên máy bay từ trước. Cốt lõi là giữ được nếp của mình mà không làm người khác thấy bị phán xét.
Nói với gia đình: một lần cho rõ, rồi để việc làm nói tiếp
Nhiều người mới ăn chay vấp ngay từ bữa cơm đầu tiên vì không nói trước, đến lúc ngồi vào mâm mới từ chối món mẹ nấu. Người nấu thấy bị chê, không khí chùng xuống. Cách êm hơn:
- Chọn lúc thong thả để nói, không nói ngay trong bữa ăn.
- Nói lý do của mình, ngắn gọn: vì lời nguyện, vì sức khoẻ, vì thấy thương con vật. Không nói "ăn thịt là ác".
- Nói rõ mức: "con ăn chay mùng một, rằm" khác hẳn "con ăn chay trường". Người nhà cần biết để chuẩn bị.
- Đề nghị tự lo phần mình: "Con sẽ tự nấu thêm món chay, mẹ không phải nấu riêng."
- Nói rõ điều mình không đòi: "Cả nhà vẫn ăn như thường, con không bắt ai theo."
Câu cuối thường là câu làm cha mẹ yên tâm nhất. Nỗi lo lớn của người già khi con cháu ăn chay thường là sợ con thiếu chất, sợ con "đi tu", sợ mâm cơm chia đôi. Trả lời trước những nỗi lo ấy giúp mọi chuyện nhẹ hơn nhiều.
Mâm cơm chung: cách sắp xếp thực tế
Bữa cơm Việt có lợi thế lớn: nhiều món dọn chung, mỗi người gắp tuỳ ý. Một người ăn chay hoàn toàn có thể ngồi chung mâm nếu có vài món phù hợp.
| Món trong mâm | Cách giữ phần chay |
|---|---|
| Rau luộc, rau xào | Gắp phần rau trước khi xào chung với thịt, hoặc xào rau riêng bằng dầu thực vật |
| Canh | Múc một bát canh rau trước khi cho tôm, thịt vào nồi; hoặc nấu nồi canh nhỏ riêng |
| Nước chấm | Một bát xì dầu, nước tương riêng thay nước mắm |
| Món chính | Thêm một món đậu phụ, trứng (nếu mình dùng), nấm, đậu hạt vào mâm chung; cả nhà cùng ăn |
| Đồ dùng | Có người giữ riêng một chảo nhỏ, một cái thớt cho đồ chay; tuỳ mức nghiêm của mỗi người |
Món chay góp vào mâm chung nên là món cả nhà thích ăn, không phải món chỉ một mình mình gắp. Một đĩa đậu sốt cà chua, một đĩa nấm xào thường hết nhanh hơn người ta tưởng. Dần dần, mâm cơm tự nhiên có nhiều rau đậu hơn mà không ai phải ép.
Khi có trẻ con, người già, người bệnh trong nhà
- Không ép trẻ ăn chay theo mình. Trẻ đang lớn cần chế độ ăn đủ chất; nếu cha mẹ muốn cho con ăn chay, nên hỏi bác sĩ dinh dưỡng nhi.
- Với ông bà cao tuổi, người đang ốm: chế độ ăn theo chỉ định của bác sĩ được ưu tiên. Không thuyết phục người bệnh bỏ thịt cá khi họ đang cần phục hồi.
- Nấu mặn cho người nhà khi mình ăn chay: đây là chỗ nhiều người băn khoăn về giới. Mua thịt cá đã làm sẵn, không tự tay giết, là cách nhiều Phật tử chọn. Nấu ăn cho người thân là việc chăm sóc gia đình, không phải điều đáng dằn vặt.
Đi đám giỗ, cưới hỏi, tiệc công ty
Báo trước, càng sớm càng tốt
Nhắn chủ nhà hoặc người đặt tiệc từ vài ngày trước: "Hôm đó em ăn chay, anh chị đừng lo, em ăn rau và cơm là được." Câu nói vừa báo tin vừa gỡ áp lực cho chủ nhà. Nhiều chủ tiệc sẽ tự đặt thêm một suất chay.
Ở bàn tiệc
- Gắp các món rau, xôi, cơm, trái cây, bánh. Nếu bàn có canh rau, súp nấm, hỏi khéo người phục vụ có dùng nước xương không.
- Khi được mời gắp thịt, đặt nhẹ bát lại và nói "em xin, hôm nay em ăn chay". Không cần thêm lý do.
- Không bình phẩm món của người khác, không kể chuyện lò mổ trên bàn tiệc.
- Với tiệc trùng ngày chay mà mình quá khó giữ, có thể ăn trước ở nhà cho no rồi đến tiệc để chung vui.
Đám giỗ trong họ
Đám giỗ là chỗ nhạy cảm vì gắn với tổ tiên và các bậc cao tuổi. Một cách được nhiều gia đình đón nhận là xin phép góp một mâm hoặc vài món chay vào cỗ. Nếu họ hàng vẫn muốn làm cỗ mặn như mọi năm, cứ để vậy; mình ăn phần chay và cùng lo việc chung.
Gọi món ngoài quán: những câu dặn hữu ích
Món nhìn qua tưởng chay nhưng ở quán thường thì hay có thành phần động vật ẩn:
| Món | Chỗ hay ẩn đồ mặn | Câu dặn |
|---|---|---|
| Rau xào, đậu sốt | Dầu hào, mỡ heo, hạt nêm thịt | "Xào dầu ăn, nêm muối hoặc xì dầu, không dầu hào, không hạt nêm" |
| Canh rau | Nước luộc xương, tôm khô | "Nấu nước lã, không nước xương, không tôm" |
| Bún, phở, mì | Nước dùng xương | Chỉ nên gọi ở quán có nồi nước dùng chay riêng |
| Bánh mì | Pa-tê, bơ có mỡ, nước sốt thịt | "Không pa-tê, không bơ, không nước sốt; cho trứng/đồ chua/rau" |
| Nước chấm | Nước mắm, mắm tôm | "Cho em xì dầu" |
| Gỏi, nộm | Nước mắm, tôm khô, bò khô rắc lên | "Trộn xì dầu, không rắc tôm khô" |
Ở thành phố, quán cơm chay, quán chay gần chùa ngày càng nhiều, tìm trên bản đồ là thấy. Ở nông thôn, quán cơm bình dân vẫn có cơm trắng, rau luộc, đậu phụ, trứng: chừng đó đủ cho một bữa no.
Đi công tác, đi du lịch
- Máy bay: nhiều hãng cho đặt suất ăn đặc biệt khi mua vé hoặc trước giờ bay một khoảng thời gian nhất định. Các mã thường gặp: VGML (thuần chay), VLML (chay có sữa, trứng), VOML (chay kiểu phương Đông). Hỏi hãng về thời hạn đặt, vì mỗi hãng một quy định.
- Khách sạn: bữa sáng buffet thường có bánh mì, trái cây, sữa chua, ngũ cốc, rau; hỏi đầu bếp nếu cần món trứng hoặc món nóng không thịt.
- Ra nước ngoài: học vài câu bằng tiếng địa phương, hoặc chuẩn bị một tấm thẻ ghi sẵn câu "Ăn chay: không thịt, không cá, không nước mắm, không nước xương" bằng ngôn ngữ nước đó để đưa người phục vụ. Ở Thái Lan có thể tìm biển cờ vàng chữ đỏ của các quán chay jay; ở Đài Loan, Hàn Quốc có nhiều quán chay của Phật giáo.
- Túi dự phòng: hạt, bánh quy, chuối, sữa đậu nành hộp, cơm nắm. Đi công tác hay gặp cảnh lịch họp kín, chỉ có một quán ăn duy nhất gần chỗ làm việc.
Góc nhìn hôm nay: giữ nếp mà không thành người khó chịu
Người ăn chay lâu năm hay chia sẻ một điều giống nhau: điều giúp họ giữ được nếp không phải là ý chí sắt đá, mà là sự dễ chịu với người xung quanh. Khi gia đình, đồng nghiệp thấy việc mình ăn chay không gây phiền cho ai, họ sẽ tự nhiên chừa một món, đặt thêm một suất, có khi còn ăn thử theo.
Việc làm được ngay: lần tới về nhà ăn cơm, mang theo một món chay đã nấu sẵn đủ cho cả nhà cùng gắp. Đừng nói gì về chuyện ăn chay; chỉ đặt lên mâm và mời mọi người.
Câu hỏi thường gặp
Ăn chay mà gia đình ăn mặn thì nên làm thế nào?
Nói trước với gia đình một lần cho rõ mức ăn chay của mình, đề nghị tự lo phần món chay và không bắt ai đổi theo. Góp thêm một hai món chay vào mâm chung để cả nhà cùng ăn, vẫn ngồi chung mâm, chung giờ.
Đi đám cưới, đám giỗ mà đang ăn chay thì sao?
Báo chủ nhà từ sớm, nói rằng mình ăn rau, cơm là đủ để họ không lo. Tại bàn, gắp các món rau, xôi, trái cây và từ chối khéo khi được mời món mặn, không bình phẩm món của người khác.
Gọi món chay ở quán bình thường cần dặn gì?
Dặn rõ không nước mắm, không nước xương, không dầu hào, không mỡ, không hạt nêm thịt; dùng xì dầu thay nước mắm. Bún phở thì chỉ nên gọi ở quán có nồi nước dùng chay riêng.
Đặt suất ăn chay trên máy bay thế nào?
Nhiều hãng cho đặt suất ăn đặc biệt khi mua vé hoặc trước giờ bay một khoảng thời gian, tuỳ hãng. Các mã thường gặp là VGML (thuần chay), VLML (chay có sữa trứng), VOML (chay kiểu phương Đông); nên hỏi hãng về thời hạn đặt.
Ăn chay có nên ép con nhỏ ăn theo không?
Không nên ép. Trẻ đang lớn cần chế độ ăn đủ chất; nếu cha mẹ muốn con ăn chay, nên hỏi bác sĩ dinh dưỡng nhi để lên thực đơn đủ đạm, sắt, kẽm, vitamin B12.