Vì sao không nên mua chim, cá ở chợ, cổng chùa để phóng sinh

Không nên mua chim, cá, rùa bày bán ở chợ hay trước cổng chùa để phóng sinh, vì chính đồng tiền mua ấy nuôi cả một chuỗi bắt – nhốt – bán, và chuỗi đó làm chết nhiều con vật hơn số được thả. Con vật bị bắt từ tự nhiên hoặc vớt từ ao nuôi, chịu chen chúc và đói khát nhiều ngày, thả xong một phần lại bị bắt lại. Muốn cứu sự sống thật, cần nhìn cả chuỗi chứ không chỉ khoảnh khắc mở lồng.

Một con vật đi qua những chặng nào trước khi đến tay người thả

Hình dung một con chim sẻ trong lồng tre, hay một con cá trong chậu nhôm trước cổng chùa đêm rằm. Trước khi nằm ở đó, nó đã đi qua nhiều chặng:

1. Bị bắt. Chim bị giăng lưới, bẫy keo ngoài đồng, ven rừng. Cá, lươn, ốc được vớt từ ao nuôi hoặc đánh bắt ngoài sông, có khi bằng xung điện. Rùa được gom từ dân, có cả rùa hoang dã.
2. Bị dồn nhốt. Mỗi con vật là một đơn vị hàng. Người buôn nhốt càng nhiều càng tiết kiệm chỗ. Chim chen nhau trong lồng chật, cá trong thùng ít nước, thiếu ô-xy.
3. Bị vận chuyển. Từ nơi bắt tới chợ đầu mối, từ chợ đầu mối tới cổng chùa, nhiều khi qua hàng trăm cây số, giữa mùa nắng.
4. Chờ bán. Ngày rằm đông khách thì bán nhanh, ngày vắng thì con vật nằm chờ, nhiều con chết trong chậu.
5. Được thả. Phần lớn ở nơi gần chùa nhất: một cái hồ, một khúc sông, một bụi cây. Có khi đó không phải nơi con vật sống được.
6. Bị bắt lại. Ở nhiều nơi, người ta đã chứng kiến cảnh cá vừa thả xuống thì có người giăng lưới phía dưới, chim kiệt sức đậu ngay cành gần đó.

Mỗi chặng đều có hao hụt. Không ai đếm chính xác tỉ lệ chết của cả chuỗi ở Việt Nam, và cũng không nên tin những con số tròn trịa trôi nổi trên mạng. Nhưng chỉ cần nhìn cách con vật bị đóng gói là thấy: số con được thả và còn sống lâu dài ít hơn rất nhiều so với số con đã bị bắt để phục vụ ngày hôm đó.

Cung và cầu: vì sao mua là đặt hàng

Người bán không tình cờ có sẵn hàng chục lồng chim đúng ngày rằm. Họ chuẩn bị vì biết khách sẽ mua. Mỗi lần mua là một tín hiệu: lần sau hãy bắt thêm. Lòng tốt của người mua, cộng lại, trở thành một thị trường ổn định.

Đây là điểm khó chịu nhất của phóng sinh kiểu mua – thả: người thả thật lòng muốn cứu, nhưng hành động lại khiến con vật khác bị bắt. Nếu không có ai mua, con chim kia vẫn bay ngoài đồng, con rùa kia vẫn nằm dưới ao. Đó là lý do nhiều vị thầy khuyên dừng mua, thay vì chỉ khuyên "thả cho cẩn thận".

Cá, lươn, ốc: thả xuống nước chưa chắc đã sống

Loại hay bán nhất để phóng sinh ở Việt Nam là cá chép, cá rô phi, cá trê, lươn, chạch, ốc. Phần lớn là cá nuôi ao. Những con cá ấy quen nước tĩnh, thức ăn công nghiệp, mật độ dày. Thả vào dòng sông chảy xiết, nước đục, chúng khó kiếm ăn và dễ bị cá dữ ăn thịt.

Có mấy điều thường bị bỏ qua:

• Cá nước ngọt bị thả xuống biển, cá biển bị thả xuống hồ. Người mua không biết loài, người bán cũng không nói. Cá sẽ chết trong vài giờ.
• Thả dồn quá nhiều xuống hồ nhỏ. Hàng trăm cân cá thả cùng lúc vào một hồ tù làm thiếu ô-xy, cá chết nổi trắng, làm bẩn cả hồ.
• Loài ngoại lai lẫn trong hàng. Cá lau kính, cá chim trắng nước ngọt, ốc bươu vàng, rùa tai đỏ vẫn được bán để thả. Chúng sống khoẻ ngoài tự nhiên và gây hại cho loài bản địa.
• Mầm bệnh. Cá nuôi dày có thể mang ký sinh trùng, mầm bệnh lây sang quần thể cá tự nhiên.

Rùa: chuyện đáng lo nhất

Rùa được ưa chuộng để phóng sinh vì người ta gắn rùa với trường thọ. Nhưng rùa bán ở chợ thường rơi vào một trong hai nhóm, nhóm nào cũng đáng lo.

Nhóm thứ nhất là rùa tai đỏ và các loài rùa cảnh nhập ngoại. Rùa tai đỏ có tên trong danh mục loài ngoại lai xâm hại của Việt Nam. Thả nó xuống hồ là thả một loài ăn tạp, sinh sản tốt, tranh chỗ với rùa bản địa.

Nhóm thứ hai là rùa bản địa bị bắt từ tự nhiên, trong đó có những loài nguy cấp, quý hiếm như rùa hộp, rùa núi. Việc buôn bán chúng có thể vi phạm pháp luật. Mua về rồi thả ở một nơi khác vùng phân bố của chúng cũng không giúp gì cho loài đó.

Gặp người bán rùa có vẻ là rùa hoang dã, cách hữu ích nhất không phải là mua cứu, mà là ghi lại địa điểm, chụp ảnh nếu an toàn, rồi báo kiểm lâm sở tại hoặc gọi đường dây nóng bảo vệ động vật hoang dã 1800-1522 của ENV (Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên).

Chim: một mục ngắn

Chim bán phóng sinh ở Việt Nam thường là chim sẻ, chim di, chào mào, có khi là chim di cư bị bắt đúng mùa. Chim bị nhốt dày, rụng lông, kiệt sức. Khi mở lồng, nhiều con không bay xa nổi, rơi xuống đất hoặc đậu gần đó. Một số được thả ở nơi không phải môi trường của chúng, như chim đồng thả giữa phố.

Chuyện chim có những khía cạnh riêng về loài, mùa di cư, lưới bẫy và luật bảo vệ chim hoang dã. Ở đây chỉ cần nhớ một điều: chim trong lồng bán ở cổng chùa gần như chắc chắn là chim vừa bị bắt từ tự nhiên vì có người sẽ mua để thả.

Bảng nhanh: hàng hay gặp và điều cần biết

Không mua thì làm gì với lòng muốn cứu

Dừng mua không có nghĩa là dừng thương. Có nhiều việc thay thế, làm được ngay:

• Cứu con vật gặp nạn thật. Một con cá mắc cạn trong ruộng sau lũ, một con rùa bò ra giữa đường, một con chim vướng lưới. Đó là phóng sinh đúng nghĩa nhất.
• Góp cho cứu hộ. Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã cần tiền thức ăn, thuốc men, chuồng trại để chăm những con bị tịch thu từ buôn lậu.
• Báo vi phạm. Thấy buôn bán động vật hoang dã, thấy rùa quý hiếm ở chợ, hãy báo kiểm lâm, ủy ban nhân dân xã hoặc đường dây nóng.
• Bảo vệ nơi sống. Nhặt rác ven hồ, không xả thải xuống sông, trồng cây bản địa. Một cái ao sạch cứu được nhiều cá hơn mọi chuyến thả.
• Nói nhẹ nhàng với người thân. Không chê ai, chỉ kể lại chuỗi bắt – nhốt – bán. Phần lớn người nghe xong đều đổi cách làm.

Góc nhìn hôm nay

Nếu đi chùa rằm tháng Giêng và thấy người bán chim cá, có thể đứng lại một chút, nhìn kỹ những con vật trong lồng, rồi đi tiếp mà không mua. Số tiền định dùng có thể dành cho một việc khác trong danh sách trên. Không cần đôi co với người bán; họ cũng đang mưu sinh. Thay đổi sẽ đến khi người mua đủ hiểu.

Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc tài liệu truyền thông của ENV về buôn bán động vật hoang dã, các báo cáo của WWF Việt Nam, và danh mục loài ngoại lai xâm hại do Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) ban hành.