Thả cá chép ông Công ông Táo đúng cách là thả cá vào hồ lớn hoặc sông nước sạch, từ bậc sát mặt nước, nghiêng chậu cho cá tự bơi ra, rồi mang túi nilon, chậu, vàng mã về xử lý riêng. Không ném cá từ trên cầu cao, không thả cả túi xuống sông, không thả vào hồ nhỏ đã quá tải. Như vậy cá có cơ hội sống, còn tục lệ ngày 23 tháng Chạp vẫn giữ được ý nghĩa mà không làm bẩn sông hồ.
Tục thả cá chép ngày 23 tháng Chạp từ đâu ra
Theo tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Táo quân là vị thần bếp, trông coi việc trong nhà suốt năm. Ngày 23 tháng Chạp, Táo quân về trời báo cáo việc trần gian với Ngọc Hoàng. Người Việt làm lễ tiễn, và cá chép được xem là phương tiện chở Táo quân, gắn với truyền thuyết cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng.
Đây là tín ngưỡng dân gian, không phải nghi lễ Phật giáo. Nhưng vì người dự lễ phần lớn cũng đi chùa, và hành động thả cá rất gần với phóng sinh, nên hai tục này hay được nói chung với nhau. Ở bài này, điều cần quan tâm không phải là chuyện cá có chở được ông Táo hay không, mà là con cá thật trong chậu có sống được sau khi thả hay không.
Hình ảnh "ông Công ông Táo" quen thuộc gồm hai ông một bà. Lễ vật thường có mũ áo Táo quân bằng giấy, cá chép sống và mâm cúng. Ở nhiều nơi, cá chép giấy được dùng thay cá sống, hoặc cá sống được thả vào chậu nước trong nhà rồi mới đem đi thả sau.
Những cảnh hay gặp sau ngày 23 tháng Chạp
Năm nào cũng vậy, sau ngày tiễn Táo quân, ở nhiều sông hồ trong các thành phố lớn lại có những cảnh giống nhau:
- Người đứng trên cầu cao ném cá xuống, có khi ném cả túi nilon buộc chặt.
- Túi nilon, chậu nhựa, vàng mã, bát hương cũ trôi nổi ven bờ.
- Cá thả xuống hồ nhỏ đã nhiều cá, thiếu ô-xy.
- Ngay phía dưới chỗ thả, có người giăng vợt, kích điện bắt cá lại để bán.
Nhiều nhóm tình nguyện, đoàn thanh niên ở các thành phố đã đứng ở chân cầu, bờ hồ những ngày này để giúp người dân thả cá và thu gom túi nilon. Cách làm ấy cho thấy vấn đề không nằm ở tục lệ, mà ở cách thả.
Chọn cá: nhỏ, khoẻ, đúng loài
Cá chép là cá nước ngọt bản địa, sống được ở hồ, sông chảy chậm. Đó là một lựa chọn hợp lý cho sông hồ nước ngọt ở Việt Nam. Một số điều nên để ý khi mua:
- Chọn cá bơi khoẻ, vảy sáng, không tróc vảy, không có đốm trắng.
- Không cần nhiều. Một vài con là đủ cho một mâm lễ; nhiều cá hơn không làm lễ ý nghĩa hơn.
- Không mua cá vàng, cá koi, cá cảnh nhuộm màu thay cá chép. Cá cảnh thả ra hồ có thể mang mầm bệnh và gây hại cho cá bản địa.
- Mua gần ngày lễ, giữ cá trong chậu nước rộng, đặt chỗ mát. Túi nilon nhỏ buộc kín để qua đêm dễ làm cá chết.
Chọn nơi thả
| Nên thả | Không nên thả |
|---|---|
| Hồ lớn có nước sạch, có bậc xuống sát mặt nước | Hồ nhỏ trong khu dân cư đã nhiều cá, nước tù |
| Đoạn sông chảy hiền, bờ thoải | Mặt cầu cao, nơi phải ném cá từ xa |
| Chỗ có người hỗ trợ, có điểm thu gom túi | Chỗ có người đang giăng vợt, kích điện bắt cá |
| Ao làng, đầm tự nhiên có nước lưu thông | Cống, mương thoát nước, kênh nước đen |
Ở thành phố, hồ lớn thường đông người thả vào sáng ngày 23. Có thể đi sớm hơn một hai ngày, hoặc đi vào chiều tối khi đã bớt đông, để có chỗ đứng sát mặt nước và không phải chen lấn trên bậc đá trơn. Người già, trẻ nhỏ đi cùng cần được giữ tay khi xuống bậc; tai nạn trượt ngã xuống hồ dịp này năm nào cũng có.
Ở nông thôn, ao làng, sông gần nhà thường là lựa chọn tự nhiên. Chỉ cần tránh ao đã cạn, nước đọng có váng, hoặc ao nhà người khác đang nuôi cá thương phẩm.
Một số địa phương có hướng dẫn hoặc điểm thả cá riêng dịp này. Hãy để ý thông báo của phường, xã, ban quản lý hồ trước ngày 23 tháng Chạp.
Cách thả từng bước
- Mang cá trong xô hoặc chậu có nước, không mang trong túi buộc kín để lâu.
- Đến nơi thả, đặt chậu sát mặt nước vài phút, múc dần nước hồ vào chậu để cá quen nhiệt độ.
- Xuống bậc thấp nhất, cúi người sát mặt nước.
- Nghiêng chậu, để cá tự bơi ra. Không đổ ào, không tung cá lên không.
- Đứng lại một chút xem cá bơi đi. Nếu cá nổi lên lờ đờ, có thể chọn chỗ khác sâu hơn.
- Mang chậu, túi về. Không để chậu nhựa lại bờ hồ.
Vàng mã, mũ áo giấy, bát hương: không thả xuống sông
Cùng với cá, nhiều gia đình thả cả mũ áo giấy, vàng mã, tro hương xuống nước, có khi cả bát hương cũ. Giấy mã có phẩm màu, đồ nhựa trang trí, chân hương, sứ vỡ đều thành rác dưới đáy hồ. Nhiều nơi đã khuyến khích:
- Đốt mũ áo giấy, vàng mã ở chỗ an toàn tại nhà hoặc nơi đốt chung của khu phố, gom tro đúng chỗ.
- Giảm vàng mã, chỉ dùng mũ áo tượng trưng. Nhiều chùa và người có hiểu biết đã khuyên bỏ hẳn tục đốt vàng mã nhiều.
- Bát hương, bàn thờ cũ khi thay thì hỏi nhà chùa hoặc người trông coi đình, đền gần nhà về cách gửi, không vứt xuống sông.
Có cần thả cá sống không
Tín ngưỡng dân gian không có luật bắt buộc. Một số gia đình chọn những cách khác:
- Dùng cá chép giấy trong mâm lễ, không thả cá sống.
- Thả cá vào ao nhà, bể nuôi, giữ cá lại nuôi.
- Gộp cá của cả xóm, nhờ người có xe mang tới một hồ lớn phù hợp thay vì mỗi nhà một chậu ra hồ gần nhất.
Lựa chọn nào cũng được, miễn là con cá thật, nếu có, được đối xử tử tế. Với những gia đình có trẻ nhỏ, việc cùng con chọn chỗ thả, cúi sát mặt nước, nhìn con cá bơi đi và mang túi về là một bài học nhẹ nhàng về sự cẩn thận với sinh vật, có khi còn đáng nhớ hơn bản thân nghi lễ.
Góc nhìn hôm nay
Một việc làm được ngay cho năm tới: chuẩn bị sẵn một chiếc xô có quai thay cho túi nilon, ghi nhớ một hồ lớn có bậc thả an toàn gần nhà. Nếu ở thành phố, có thể tham gia nhóm tình nguyện hỗ trợ thả cá và thu gom rác ở bờ hồ ngày 23 tháng Chạp; đoàn thanh niên phường, xã thường kêu gọi trước vài ngày. Ai muốn hiểu thêm về tín ngưỡng Táo quân có thể đọc các sách về phong tục Việt Nam như Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính.
Câu hỏi thường gặp
Thả cá chép ông Công ông Táo ở đâu là đúng?
Nên thả ở hồ lớn hoặc đoạn sông nước sạch, chảy chậm, có bậc xuống sát mặt nước. Tránh hồ nhỏ đã quá nhiều cá, cống mương nước đen và mặt cầu cao phải ném cá xuống.
Có nên ném cá từ trên cầu xuống không?
Không nên. Cá rơi từ độ cao va mạnh vào mặt nước có thể bị thương hoặc choáng, nhất là khi còn nằm trong túi nilon. Hãy xuống bậc thấp và nghiêng chậu cho cá tự bơi ra.
Thả cá chép ngày nào giờ nào?
Tục tiễn Táo quân vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch, nhiều gia đình thả cá trong ngày hoặc trước đó. Về mặt sống còn của cá, sáng sớm hay chiều mát tốt hơn trưa nắng; không cần chọn giờ theo tử vi.
Vàng mã cúng ông Táo có thả xuống sông không?
Không nên. Vàng mã, mũ áo giấy có phẩm màu và đồ nhựa trang trí sẽ thành rác dưới nước. Hãy đốt ở nơi an toàn rồi gom tro đúng chỗ, và giảm lượng vàng mã nếu có thể.
Có thể dùng cá chép giấy thay cá sống không?
Có. Đây là tín ngưỡng dân gian, không có quy định bắt buộc phải thả cá sống. Nhiều gia đình dùng cá chép giấy hoặc thả cá vào ao, bể nhà để nuôi.