Những loài không được phóng sinh ra tự nhiên ở Việt Nam gồm trước hết là loài ngoại lai xâm hại như rùa tai đỏ, cá lau kính (cá dọn bể, cá tỳ bà), ốc bươu vàng, tôm hùm đất, cùng hầu hết cá cảnh và bò sát cảnh nhập ngoại. Ngoài ra, không nên thả động vật nuôi quen tay người, loài nước mặn xuống nước ngọt hay ngược lại, và động vật hoang dã quý hiếm khi chưa qua cơ quan chức năng. Danh sách dưới đây giúp nhận ra nhanh khi đứng trước hàng bán.
Vì sao có loài "không được thả"
Một loài sống yên ổn ở quê gốc vì có thiên địch, có dịch bệnh, có đối thủ cạnh tranh kìm lại. Đem nó sang một nơi xa lạ, những thứ kìm hãm đó không còn. Nếu loài ấy lại ăn tạp, đẻ nhiều, chịu được nước bẩn, nó sẽ sinh sôi nhanh và lấn át loài bản địa. Người ta gọi đó là loài ngoại lai xâm hại.
Ở Việt Nam, danh mục loài ngoại lai xâm hại và loài có nguy cơ xâm hại được ban hành kèm Thông tư 35/2018/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường). Bộ đang soạn văn bản thay thế, nên khi cần chắc chắn hãy tra bản còn hiệu lực. Luật Đa dạng sinh học 2008 cấm phát tán loài ngoại lai xâm hại ra môi trường. Nói cách khác, thả nhầm những loài này không chỉ hại thiên nhiên mà còn có thể bị xử phạt.
Danh sách nhanh: loài thường bị bán để thả nhưng không nên thả
| Loài | Nhận biết nhanh | Vì sao không thả |
|---|---|---|
| Rùa tai đỏ | Rùa nhỏ, mai xanh, có vệt đỏ hai bên đầu | Có tên trong danh mục loài ngoại lai xâm hại |
| Cá lau kính (cá dọn bể, cá tỳ bà) | Thân có giáp cứng, miệng hút dưới bụng, vây lưng như cánh buồm | Có tên trong danh mục; đào hang phá bờ, tranh thức ăn |
| Ốc bươu vàng | Vỏ to, màu vàng nâu, trứng màu hồng bám thân cây | Có tên trong danh mục; phá lúa, rau |
| Tôm hùm đất | Giống tôm hùm nhỏ, màu đỏ sẫm, càng to | Loài ngoại lai xâm hại, bị cấm nhập và buôn bán; đào hang phá ruộng |
| Cá chim trắng nước ngọt | Thân dẹt tròn, răng giống răng người | Loài nhập nội ăn tạp, cần đối chiếu danh mục |
| Cá trê phi | Trê to, đầu bẹt, lớn rất nhanh | Lấn át cá trê bản địa |
| Cá cảnh (cá vàng, koi, cá bảy màu, cá rồng) | Màu sắc sặc sỡ, mua ở tiệm cá cảnh | Không sống nổi hoặc sống quá khoẻ, mang mầm bệnh |
| Bò sát cảnh (rồng Nam Mỹ, rùa cạn ngoại) | Mua ở tiệm thú cưng | Không thuộc hệ sinh thái Việt Nam |
Từng loài, nói ngắn
Rùa tai đỏ
Đây là loài hay bị bán để phóng sinh nhất vì rẻ và dễ nuôi. Rùa tai đỏ sống lâu, ăn tạp từ rau, cá, tôm tới trứng ếch nhái, chịu được nước bẩn. Thả xuống hồ chùa, nó chiếm chỗ phơi nắng, tranh thức ăn với rùa bản địa vốn đã rất hiếm.
Cá lau kính
Người nuôi cá cảnh mua về để "dọn bể", lớn quá thì đem thả. Ngoài sông, cá lau kính đào hang ở bờ làm sạt lở, cắn phá lưới, ăn trứng cá khác. Thân cứng, ít loài săn được, nên quần thể tăng rất nhanh.
Ốc bươu vàng
Ốc đôi khi lẫn vào chậu ốc bán để thả. Ốc bươu vàng ăn mạ, rau, đẻ trứng chùm màu hồng trên thân cây, cọc. Một đợt thả nhỏ cũng có thể thành mầm cho cả cánh đồng.
Tôm hùm đất
Từng được buôn lậu về làm món ăn và thú cưng. Tôm hùm đất đào hang làm thủng bờ ruộng, bờ ao, ăn cả cá con, ốc bản địa. Cơ quan chức năng đã nhiều lần cảnh báo và thu giữ tôm hùm đất nhập lậu; thấy bán thì báo cơ quan chức năng chứ không mua về thả.
Cá chim trắng nước ngọt và cá trê phi
Hai loài nhập nội được nuôi làm thực phẩm, lớn nhanh, ăn tạp. Thả ra sông hồ, chúng tranh mồi và có thể ăn cá nhỏ bản địa. Việc nuôi trong ao có kiểm soát khác hẳn việc thả tự do ra tự nhiên.
Cá cảnh, bò sát cảnh
Cá vàng, koi trông hiền lành, nhưng ở nhiều nước cá vàng thả ra hồ đã lớn gấp nhiều lần và làm đục nước. Cá nhiệt đới nhập khẩu có thể mang ký sinh trùng lạ. Thú cưng không nuôi nữa thì tìm người nhận nuôi, hỏi tiệm hoặc nhóm người nuôi cùng loài, không thả ra ngoài.
Những trường hợp không phải loài ngoại lai nhưng vẫn không nên thả
- Loài bản địa nhưng khác vùng. Một loài rùa núi ở vùng núi phía Bắc thả xuống hồ ở đồng bằng phía Nam thì không sống được, hoặc lai tạp với quần thể khác.
- Cá biển thả nước ngọt, cá nước ngọt thả biển. Cá chết trong vài giờ.
- Con vật đã quen người. Chim nuôi từ nhỏ, thỏ, chuột hamster, gà vịt không biết kiếm ăn, không biết tránh thú dữ. Thả ra là đẩy chúng vào chỗ chết.
- Con vật đang bệnh, yếu. Cần chữa trước, hoặc đưa tới nơi cứu hộ.
- Động vật hoang dã quý hiếm bị tịch thu hoặc mua được. Như tê tê, cu li, rùa hộp, khỉ. Chúng cần qua trung tâm cứu hộ để kiểm tra sức khoẻ và chọn nơi thả phù hợp. Tự thả có thể làm chúng chết, và giữ chúng trong nhà có thể vi phạm pháp luật.
Đứng trước người bán: ba cách nhận ra nhanh
- Hỏi tên loài và nguồn. Người bán trả lời mập mờ "rùa thường", "cá thường" là dấu hiệu nên dừng.
- Nhìn màu và hình dạng lạ. Màu quá sặc sỡ, vệt đỏ hai bên đầu rùa, thân có giáp như cá lau kính, vỏ ốc to màu vàng.
- Chụp ảnh và tra sau. Không chắc thì không mua. Ảnh có thể gửi cho người hiểu biết hoặc tra trên trang các tổ chức bảo tồn.
Nếu đã lỡ thả rồi
Nhiều người đọc đến đây sẽ nhớ ra mình từng thả rùa tai đỏ hay cá lau kính. Không cần tự dằn vặt. Hầu hết đều làm vì lòng tốt và vì không ai nói cho biết. Việc nên làm bây giờ là dừng lại, kể cho người thân, và nếu thấy loài ngoại lai sinh sôi ở một hồ quen thuộc thì báo cho ban quản lý hồ, ủy ban nhân dân xã hoặc phòng chuyên môn về môi trường địa phương.
Ở một số chùa, hồ phóng sinh trong khuôn viên đã có rùa tai đỏ sinh sống từ lâu. Nhà chùa có thể nuôi giữ chúng trong hồ kín, không để thoát ra ngoài, và không nhận thêm. Đó là cách xử lý nhẹ nhàng, không cần làm hại con vật.
Góc nhìn hôm nay
Một việc làm được ngay: chụp lại bảng danh sách ở trên, lưu trong điện thoại. Lần tới đi chùa, đi chợ, thấy chậu rùa hay cá bày bán để thả, mở ra đối chiếu. Nếu không nhận ra loài, không mua. Nếu nhận ra loài nằm trong danh sách, có thể nói nhẹ với người đi cùng về lý do.
Ai muốn tra sâu từng loài, hãy tìm văn bản danh mục loài ngoại lai xâm hại trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật quốc gia, đọc tài liệu của các vườn quốc gia và viện nghiên cứu sinh thái, nơi có ảnh và mô tả chi tiết cách nhận biết.
Câu hỏi thường gặp
Những loài nào không được phóng sinh?
Không thả loài ngoại lai xâm hại như rùa tai đỏ, cá lau kính, ốc bươu vàng, tôm hùm đất; không thả cá cảnh, bò sát cảnh nhập ngoại, con vật đã quen người hay con vật đang bệnh. Động vật hoang dã quý hiếm phải qua trung tâm cứu hộ.
Rùa tai đỏ có được phóng sinh không?
Không. Rùa tai đỏ có tên trong danh mục loài ngoại lai xâm hại của Việt Nam, sống lâu, ăn tạp và tranh chỗ với rùa bản địa. Thả loài này ra tự nhiên có thể bị xử phạt.
Cá dọn bể có thả ra sông được không?
Không nên. Cá dọn bể, còn gọi là cá lau kính hay cá tỳ bà, là loài ngoại lai xâm hại, đào hang phá bờ và tranh thức ăn với cá bản địa. Không nuôi nữa thì tìm người nhận nuôi.
Thả cá vàng, cá koi xuống hồ có sao không?
Có hại. Cá cảnh có thể mang mầm bệnh lạ, một số loài lớn rất nhanh khi ra hồ và làm đục nước, tranh thức ăn với cá bản địa. Cá cảnh nên được giữ trong bể hoặc giao cho người nuôi khác.
Danh mục loài ngoại lai xâm hại ở Việt Nam tra ở đâu?
Danh mục ban hành kèm Thông tư 35/2018/TT-BTNMT, có thể tra trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật. Văn bản này đang được soạn thay thế nên cần kiểm bản còn hiệu lực trước khi trích dẫn.