Phóng sinh theo nghĩa rộng: bảo vệ nơi sống thay vì mua con vật

Phóng sinh theo nghĩa rộng là bảo vệ nơi sống của muôn loài thay vì mua từng con vật để thả: giữ rừng, giữ sông hồ sạch, không mua thịt và sản phẩm từ thú rừng, ủng hộ trung tâm cứu hộ, trồng cây bản địa. Một cái ao không bị lấp, một bờ sông không bị đổ rác, một cánh rừng không bị chặt cứu được nhiều sinh mạng hơn mọi chuyến mua – thả. Đây cũng là cách nhiều chùa và người tu đang khuyến khích.

Từ cứu một con đến cứu cả nơi sống

Trong kinh Kim Quang Minh có chuyện trưởng giả Lưu Thuỷ: thấy một ao cạn với hàng vạn con cá sắp chết, ông không bắt cá đem đi nơi khác, mà tìm cách chở nước về đổ vào ao. Câu chuyện cổ ấy tình cờ nói đúng điều mà sinh thái học hôm nay nhấn mạnh: con vật sống được là nhờ có nơi sống. Mất nơi sống thì thả bao nhiêu cũng không đủ.

Ở Việt Nam, những mối đe doạ lớn nhất với động vật hoang dã là mất rừng, ô nhiễm sông hồ, săn bắt và buôn bán. Phóng sinh kiểu mua – thả không chạm tới mối đe doạ nào trong số đó, có khi còn làm tăng săn bắt. Phóng sinh theo nghĩa rộng thì nhắm thẳng vào chúng.

Bảng so sánh: hai cách phóng sinh

Năm việc làm cụ thể

1. Không mua, không ăn thú rừng

Mỗi bữa "đặc sản rừng" là một con vật bị bắt từ tự nhiên: dúi, nhím, cầy, rắn, chim, rùa, kỳ đà. Nhiều loài bị bắt tới mức khó gặp trong rừng nữa. Không ăn, và nói nhẹ nhàng với bạn bè khi được mời, là phóng sinh trực tiếp nhất. Cũng tránh sản phẩm từ động vật hoang dã như rượu ngâm, mật gấu, vảy tê tê, sừng tê giác, đồ trang sức đồi mồi.

2. Giữ sạch sông hồ gần nhà

Không đổ rác, dầu mỡ, hoá chất xuống cống. Không thả túi nilon, vàng mã, bát hương xuống sông. Tham gia những buổi nhặt rác ven hồ do phường, xã hoặc nhóm tình nguyện tổ chức. Một con sông bớt một xe rác là hàng nghìn con cá bớt nguy cơ.

3. Trồng cây bản địa, giữ bóng xanh

Một cây bản địa trong sân chùa, sân nhà, ven đường là nơi đậu của chim, nơi kiếm ăn của ong bướm. Cây bản địa nuôi được nhiều loài côn trùng địa phương hơn cây nhập. Nếu có vườn, để một góc cho cỏ hoa dại mọc, hạn chế thuốc trừ sâu.

4. Ủng hộ cứu hộ và bảo tồn

Các trung tâm cứu hộ động vật hoang dã ở Việt Nam nhận những con bị tịch thu từ buôn lậu, nuôi phục hồi rồi thả về rừng. Họ cần tiền thức ăn, thuốc men, và cả tình nguyện viên. Số tiền định mua chim cá phóng sinh có thể chuyển thành một khoản đóng góp có hoá đơn, có báo cáo cho những nơi như vậy. Trước khi góp, kiểm tra tư cách pháp lý và báo cáo hoạt động của tổ chức.

5. Báo vi phạm

Thấy buôn bán thú rừng, thấy người đánh bắt bằng xung điện, chất nổ, thấy đổ thải xuống sông: ghi lại địa điểm, thời gian, chụp ảnh nếu an toàn, báo kiểm lâm, ủy ban nhân dân xã hoặc đường dây nóng 1800-1522 về động vật hoang dã. Không tự đối đầu với người vi phạm.

Phóng sinh ngay trong đời thường

Có những lần phóng sinh nhỏ mà không cần đi đâu xa:

• Bê một con rùa bò ra giữa đường sang lề phía nó đang hướng tới.
• Thả một con cá mắc trong vũng nước sắp khô sau mưa về kênh gần nhất.
• Mở cửa sổ cho con chim lạc vào nhà bay ra, thay vì đuổi bắt.
• Đưa con nhện, con thạch sùng ra ngoài thay vì đập.
• Gỡ một sợi dây cước, lưới bỏ trên bãi biển để chim, rùa không mắc vào.

Những việc này không có lễ, không có đám đông, không cần chọn ngày. Nhưng chúng sát với tinh thần ban đầu nhất: thấy sinh mạng gặp nạn thì giúp.

Sống ở thành phố thì làm được gì

Người ở thành phố hay nghĩ bảo vệ sự sống là việc của người sống gần rừng, gần biển. Thật ra thành phố cũng là nơi sống của rất nhiều loài: chim sẻ, chim chích, bìm bịp ven kênh, dơi ăn côn trùng, cá và rùa ở hồ, ong bướm ở công viên.

• Kính lớn ở nhà cao tầng làm chim đâm vào. Dán vài miếng dán, treo rèm mỏng sát kính giúp chim nhận ra đó là vật cản.
• Đèn sáng suốt đêm làm rối loạn côn trùng và chim di cư. Tắt đèn trang trí không cần thiết sau giờ khuya.
• Ban công nhỏ cũng có thể đặt một chậu hoa nhiều mật và một khay nước nông cho chim uống mùa nắng, thay nước thường xuyên để không thành chỗ muỗi đẻ.
• Hồ trong khu dân cư sống được hay không phụ thuộc vào việc người quanh hồ có đổ rác, xả nước thải hay không. Góp ý với ban quản lý khu khi thấy cống thải đổ thẳng ra hồ.
• Mua hải sản, có thể hỏi nguồn gốc, tránh loài còn quá nhỏ, tránh hải sản đánh bắt bằng phương pháp huỷ diệt khi biết rõ.

Không việc nào trong số này cần đợi rằm hay lễ. Làm thường xuyên thì thành nếp sống.

Chùa có thể làm gì

Nhiều chùa ở Việt Nam và các nước đã thay lễ phóng sinh mua – thả bằng các hoạt động khác:

• Tổ chức trồng cây bản địa trên đồi chùa, ven đường vào chùa.
• Kêu gọi Phật tử nhặt rác ở sông, biển gần chùa trong dịp lễ.
• Phối hợp với cơ quan thuỷ sản thả cá giống bản địa có kiểm dịch.
• Giảng về giới sát, về loài ngoại lai, về không ăn thú rừng trong các khoá tu.
• Giữ rừng quanh chùa như một khu rừng thiêng, không cho chặt cây, không cho săn bắt trong khuôn viên.

Ở một số nước Nam tông, các vị sư còn quấn áo vàng quanh thân cây để người dân không chặt, một cách giữ rừng gắn với lòng kính trọng.

Góc nhìn hôm nay

Một việc làm được ngay: lần tới định phóng sinh, hãy viết ra số tiền dự định chi, rồi chia làm hai phần, một phần góp cho một trung tâm cứu hộ có báo cáo minh bạch, một phần mua cây bản địa trồng ở sân chùa hoặc nơi mình sống. Chụp ảnh cây sau một năm. Đó là bằng chứng sống của một lần phóng sinh.

Ai muốn đọc thêm có thể tìm tài liệu của WWF Việt Nam về bảo tồn, của ENV về buôn bán động vật hoang dã, và của các vườn quốc gia về chương trình tình nguyện.