Jaya Sri Maha Bodhi là cây bồ đề ở cố đô Anuradhapura, Sri Lanka, theo truyền thống được trồng năm 288 trước Công nguyên từ một nhánh phía nam của cây bồ đề Bodh Gaya, nơi Đức Phật thành đạo. Người mang nhánh cây sang là ni sư Saṅghamittā, con gái vua A Dục. Với niên đại ghi trong biên niên sử, đây thường được coi là cây do người trồng có năm trồng được ghi chép lâu đời nhất thế giới còn sống, và là trung tâm hành hương bậc nhất của Phật tử Sri Lanka.
Câu chuyện trong biên niên sử
Nguồn chính kể về cây là hai bộ biên niên sử bằng tiếng Pāli của Sri Lanka: Dīpavaṃsa (Đảo sử) và Mahāvaṃsa (Đại sử), được biên soạn khoảng thế kỷ 4–6 sau Công nguyên dựa trên truyền thống cũ hơn.
Theo đó, vào thời vua Devānampiya Tissa của Anuradhapura, vua A Dục ở Ấn Độ cử con trai là trưởng lão Mahinda sang Sri Lanka truyền đạo. Phật giáo được đón nhận ở triều đình. Hoàng hậu Anulā cùng nhiều phụ nữ muốn xuất gia, nhưng theo luật, giới ni phải do chư ni truyền. Vì vậy vua Tissa xin vua A Dục cử ni sư Saṅghamittā, em gái của Mahinda, sang.
Ni sư mang theo một nhánh cây bồ đề Bodh Gaya, theo truyền thống là nhánh phía nam, đặt trong chậu vàng, đi thuyền vượt biển đến bờ bắc Sri Lanka. Nhà vua đích thân ra đón và trồng cây trong vườn Mahāmeghavana ở kinh đô. Niên đại truyền thống là năm 288 trước Công nguyên. Cũng như mọi niên đại cổ, con số này dựa trên cách tính của biên niên sử; giới sử học coi là truyền thống đáng tin về đại thể, không phải ngày tháng được kiểm chứng bằng khảo cổ.
Những chi tiết như nhánh cây tự tách khỏi thân cây mẹ để rơi vào chậu vàng thuộc về lời kể truyền thống trong biên niên sử, nên đọc như hình ảnh tôn kính của người xưa.
Hai nghìn năm được canh giữ
Điều làm cây bồ đề Anuradhapura đặc biệt không chỉ là tuổi, mà là việc nó được chăm sóc gần như liên tục qua các triều đại. Các vua Sri Lanka xây bậc nền, tường bao và lan can quanh cây; có thời kỳ cử người canh giữ chống voi rừng và khỉ. Khi kinh đô dời đi nơi khác và Anuradhapura bị rừng phủ, cây vẫn được các nhà sư và dân làng gìn giữ.
Ngày nay, cây đứng trên một bậc nền cao, có lan can mạ vàng bao quanh. Vài cành lớn được chống bằng cột sắt để khỏi gãy. Xung quanh có nhiều cây bồ đề mọc từ chồi và hạt của cây chính, gọi là các "cây quyến thuộc". Việc chăm sóc cây do vị trưởng lão trụ trì Atamasthana (quần thể tám thánh tích) đảm nhiệm, cùng các cơ quan bảo tồn của nhà nước.
Theo truyền thống, từ hạt của cây chính, tám cây con được trồng ở các nơi trên đảo, rồi thêm ba mươi hai cây nữa. Nhờ vậy cây Anuradhapura có "con cháu" khắp Sri Lanka. Thế kỷ 19, một nhánh của cây được mang trở lại Bodh Gaya để trồng thay cây đã chết ở đó; nhiều chùa trên thế giới, trong đó có chùa ở Sarnath, cũng có cây chiết từ dòng này.
Bảng so sánh: ba cây bồ đề hay được nhắc
| Cây | Nơi | Nguồn gốc | Điều nên biết |
|---|---|---|---|
| Cây bồ đề Bodh Gaya | Bihar, Ấn Độ | Hậu duệ cây Đức Phật ngồi thành đạo; trồng lại nhiều lần, lần gần nhất khoảng thập niên 1880 từ nhánh cây Anuradhapura | Đứng sát tháp Mahabodhi, bên Kim cương toà |
| Jaya Sri Maha Bodhi | Anuradhapura, Sri Lanka | Nhánh cây Bodh Gaya do ni sư Saṅghamittā mang sang, trồng năm 288 TCN theo truyền thống | Cây trồng có năm trồng ghi chép lâu đời nhất còn sống |
| Cây bồ đề chùa Trấn Quốc | Hà Nội, Việt Nam | Theo giới thiệu của chùa, chiết từ cây Bodh Gaya, Tổng thống Ấn Độ tặng năm 1959 | Một trong những cây bồ đề có nguồn gốc được kể rõ nhất ở Việt Nam |
Anuradhapura: cố đô của những bảo tháp khổng lồ
Anuradhapura là kinh đô của các vương triều Sri Lanka trong hơn một nghìn năm, từ khoảng thế kỷ 4 trước Công nguyên đến đầu thế kỷ 11. Thành phố thiêng được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 1982. Cây bồ đề là một trong tám thánh tích (Atamasthana) mà người hành hương thường viếng trong một ngày:
- Jaya Sri Maha Bodhi: cây bồ đề.
- Ruwanwelisaya: đại tháp trắng do vua Duṭugāmuṇu khởi dựng thế kỷ 2 trước Công nguyên, hình bọt nước, là hình ảnh quen thuộc nhất của Anuradhapura.
- Thuparamaya: theo truyền thống là bảo tháp đầu tiên ở Sri Lanka sau khi Phật giáo truyền đến, thờ xá lợi xương quai xanh.
- Lovamahapaya: nền của "Lâu đài đồng", từng là trai đường nhiều tầng, nay còn rừng cột đá.
- Abhayagiri: tháp và tu viện lớn của một phái tăng từng rất mạnh, nơi nhà sư Pháp Hiển ghé học trong thế kỷ 5.
- Jetavanaramaya: bảo tháp gạch khổng lồ, khi mới xây thuộc hàng công trình cao nhất thế giới cổ đại.
- Mirisaveti và Lankarama: hai bảo tháp nhỏ hơn, ít người hơn.
Các điểm cách nhau từ vài trăm mét đến vài cây số. Nhiều người thuê xe đạp hoặc xe tuk-tuk để đi vòng, vì đi bộ chân trần trên sân đá giữa trưa rất bỏng.
Lễ hội gắn với cây bồ đề
Người Sri Lanka đánh dấu mỗi ngày trăng tròn bằng một ngày lễ gọi là Poya. Hai Poya liên quan trực tiếp đến câu chuyện này:
- Poson Poya (trăng tròn khoảng tháng 6 dương lịch): tưởng niệm trưởng lão Mahinda đến Sri Lanka. Anuradhapura và núi Mihintale gần đó đón rất đông người.
- Unduvap Poya (trăng tròn khoảng tháng 12): tưởng niệm ni sư Saṅghamittā mang nhánh bồ đề sang, cũng là ngày tôn vinh ni giới.
Vào các ngày Poya, người dân mặc đồ trắng, mang hoa sen, hoa súng, đèn dầu và bình nước đến tưới quanh gốc cây trên bậc nền, tụng kinh tối muộn. Người ngoại quốc tham dự được, chỉ cần giữ ý.
Phép lịch sự khi viếng
Sri Lanka rất nghiêm túc với việc tôn kính hình tượng Phật. Vài điều cần nhớ:
- Mặc kín vai và gối, nên mặc đồ trắng hoặc màu sáng. Bỏ mũ khi vào khu thánh tích.
- Bỏ giày dép ở cổng; nhiều nơi cho mang tất mỏng, hỏi người giữ cổng. Sân đá và cát buổi trưa rất nóng; đi sáng sớm hoặc chiều muộn.
- Không quay lưng vào tượng Phật để chụp ảnh tự sướng, không tạo dáng đùa cợt cạnh tượng hay bảo tháp.
- Hình xăm Phật lộ ra có thể gặp rắc rối, đã từng có trường hợp du khách bị từ chối nhập cảnh hoặc trục xuất. Che lại bằng áo dài tay.
- Không chạm vào cây, không bẻ lá. Muốn tưới nước, dâng hoa thì làm ở chỗ có người hướng dẫn.
Cách đến Anuradhapura
Anuradhapura cách thủ đô thương mại Colombo khoảng 200 km về phía bắc, đi xe hoặc tàu mất khoảng 4–5 giờ. Nhiều đoàn kết hợp với "tam giác văn hoá" gồm Polonnaruwa, Sigiriya, Dambulla và Kandy. Mùa khô ở vùng này thường kéo dài từ khoảng tháng 5 đến tháng 9; cuối năm là mùa mưa của miền bắc và miền đông Sri Lanka. Người Việt đến Sri Lanka cần xin phép nhập cảnh điện tử (ETA) hoặc thị thực theo quy định hiện hành, nên kiểm trên trang chính thức trước khi đi.
Góc nhìn hôm nay: một cái cây được giữ bằng lòng kính trọng
Hơn hai nghìn năm qua, không có bộ luật bảo tồn hiện đại nào giữ cây bồ đề Anuradhapura. Thứ giữ nó là lòng kính trọng của nhiều thế hệ: người tưới nước, người dựng nền, người canh khỉ. Đó cũng là cách những khu rừng thiêng, những cây đa đầu làng ở Việt Nam được giữ lại.
- Nếu chưa đi Sri Lanka được, hãy tìm cây bồ đề ở ngôi chùa gần nhà và hỏi thầy trụ trì xem cây có nguồn gốc từ đâu. Nhiều cây có câu chuyện riêng.
- Đọc bản dịch tiếng Việt hoặc tiếng Anh của Mahāvaṃsa, phần kể về Mahinda và Saṅghamittā, để thấy Phật giáo theo đường biển đã đến một hòn đảo như thế nào.
- Khi chăm cây ở chùa, nhớ rằng cây bồ đề rễ khoẻ, cần chỗ rộng, đừng trồng sát tường hay móng nhà.
Câu hỏi thường gặp
Cây bồ đề Jaya Sri Maha Bodhi bao nhiêu tuổi?
Theo biên niên sử Sri Lanka, cây được trồng năm 288 trước Công nguyên, tức hơn 2.300 năm. Đây là niên đại truyền thống, thường được coi là năm trồng cây có ghi chép lâu đời nhất của một cây còn sống.
Ai mang cây bồ đề sang Sri Lanka?
Theo truyền thống, ni sư Saṅghamittā, con gái vua A Dục, mang một nhánh cây bồ đề Bodh Gaya sang Sri Lanka. Vua Devānampiya Tissa trồng cây trong vườn Mahāmeghavana ở Anuradhapura.
Cây bồ đề Anuradhapura có liên quan gì với cây ở Bodh Gaya?
Cây Anuradhapura là nhánh chiết từ cây Bodh Gaya thời xưa. Khi cây ở Bodh Gaya chết, thế kỷ 19 người ta đã lấy nhánh từ cây Anuradhapura mang về trồng lại, nên hai cây cùng một dòng.
Đi viếng Sri Maha Bodhi cần mặc gì?
Nên mặc đồ trắng hoặc màu sáng, kín vai và gối, bỏ mũ, bỏ giày dép ở cổng. Không quay lưng vào tượng Phật để chụp ảnh và che các hình xăm liên quan đến Phật.
Anuradhapura được UNESCO công nhận năm nào?
Thành phố thiêng Anuradhapura được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 1982. Ngoài cây bồ đề còn có các bảo tháp lớn như Ruwanwelisaya, Jetavanaramaya, Abhayagiri.