Gặp động vật hoang dã bị thương hoặc bị nhốt, việc đầu tiên là giữ an toàn cho mình và con vật, ghi lại địa điểm, rồi báo hạt kiểm lâm sở tại, ủy ban nhân dân xã, hoặc đường dây nóng miễn phí 1800-1522 của ENV. Không tự ý cho ăn, cho uống sữa, mang về nuôi hay thả ở chỗ khác. Với khỉ, dơi, rắn, thú lớn, tuyệt đối không chạm tay. Người cứu tốt nhất là người biết gọi đúng nơi.
Ba tình huống hay gặp
| Tình huống | Ví dụ | Hướng xử lý chính |
|---|---|---|
| Con vật bị thương ngoài tự nhiên | Chim gãy cánh, rùa bị xe cán, khỉ dính bẫy | Giữ khoảng cách, che chắn, gọi kiểm lâm hoặc cứu hộ |
| Con vật bị nhốt để bán, để nuôi trái phép | Cu li ở chợ, gấu trong chuồng, khỉ xích ở quán | Không mua, ghi thông tin, báo kiểm lâm, 1800-1522 |
| Con vật lạc vào nhà, vào khu dân cư | Rắn vào bếp, dơi trong phòng, chim mắc cửa kính | Mở lối cho nó ra, gọi người có chuyên môn nếu nguy hiểm |
Bước 1: an toàn trước
Động vật hoang dã bị thương thường hoảng sợ và tự vệ. Một con khỉ nhỏ có thể cắn sâu, một con rùa núi có thể kẹp ngón tay, một con chim săn mồi có móng sắc. Có mấy nguyên tắc:
- Không chạm tay trần vào khỉ, dơi, cầy, chồn. Đây là những loài có thể mang mầm bệnh truyền sang người, trong đó có bệnh dại. Bị cắn, cào thì rửa vết thương bằng xà phòng dưới vòi nước chảy và đến cơ sở y tế ngay.
- Không bắt rắn. Ngay cả người quen nhìn cũng khó phân biệt chắc rắn độc và rắn lành. Giữ khoảng cách, để rắn có lối thoát, gọi người có chuyên môn.
- Thú lớn như gấu, voi, bò tót: tránh xa, báo kiểm lâm ngay.
- Trên đường, bật đèn cảnh báo và đứng ở chỗ an toàn trước khi ra giúp một con vật bị xe đâm.
Bước 2: ghi lại thông tin
Người nhận tin cần biết đủ để đến đúng chỗ, đúng lúc:
- Địa điểm: tên xã, phường, tỉnh; mốc dễ nhận; nếu có điện thoại, chia sẻ vị trí bản đồ.
- Thời gian: lúc phát hiện.
- Loài và tình trạng: mô tả ngắn, ảnh hoặc video chụp từ xa.
- Bối cảnh: bị thương ngoài tự nhiên, hay đang bị nhốt bán; có người canh giữ không.
- Số điện thoại của mình để cơ quan chức năng gọi lại.
Nếu là buôn bán trái phép, đừng để lộ việc mình đang chụp ảnh, đừng đối đầu với người bán. An toàn của người báo quan trọng hơn bức ảnh.
Bước 3: báo đúng nơi
| Báo ai | Khi nào |
|---|---|
| Hạt kiểm lâm sở tại | Động vật rừng bị thương, bị nhốt, bị buôn bán; cơ quan có thẩm quyền xử lý trực tiếp |
| Đường dây nóng 1800-1522 (ENV) | Báo vi phạm về động vật hoang dã trên toàn quốc, miễn phí; ENV chuyển tin và theo dõi xử lý |
| Ủy ban nhân dân xã, phường; công an xã | Khi không liên lạc được kiểm lâm, hoặc có dấu hiệu vi phạm pháp luật cần can thiệp nhanh |
| Ban quản lý vườn quốc gia, khu bảo tồn | Khi gặp trong hoặc gần vườn quốc gia, khu bảo tồn |
| Bộ đội biên phòng, kiểm ngư, ban quản lý khu bảo tồn biển | Rùa biển, cá heo, bò biển mắc lưới, dạt bờ |
Số 1800-1522 do ENV (Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên) vận hành từ năm 2005; nên kiểm lại trên trang của ENV phòng khi có thay đổi. Số điện thoại hạt kiểm lâm thường có trên trang của chi cục kiểm lâm tỉnh.
Những việc KHÔNG tự làm
- Không cho uống sữa bò, không cho ăn cơm, bánh mì. Nhiều loài không tiêu hoá được, có thể chết vì thức ăn sai. Chim non, thú non đặc biệt nhạy cảm.
- Không mang về nhà nuôi. Ngoài nguy cơ bệnh, việc giữ động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm trong nhà có thể vi phạm pháp luật.
- Không mua để cứu. Mua một con cu li ở chợ là trả tiền cho người bắt con tiếp theo.
- Không tự thả ở chỗ khác. Con vật bị thương cần chữa; con vật bị nhốt lâu cần phục hồi; thả sai vùng phân bố thì chết.
- Không đăng vị trí chính xác của loài quý hiếm lên mạng trước khi cơ quan chức năng đến, kẻo người săn bắt tìm tới trước.
Giữ tạm trong lúc chờ và vài trường hợp riêng
Chỉ giữ tạm khi được hướng dẫn
Có những lúc người nhận tin hướng dẫn giữ tạm con vật, ví dụ chim nhỏ bị choáng vì đâm cửa kính. Cách chung là:
- Dùng hộp giấy có lỗ thông khí, lót khăn mềm.
- Đặt ở chỗ tối, yên tĩnh, ấm vừa phải, xa trẻ nhỏ và vật nuôi.
- Không mở ra xem liên tục; bóng tối giúp con vật bớt hoảng.
- Không cho ăn uống trừ khi người có chuyên môn bảo.
Chim non rơi khỏi tổ
Chim non rơi khỏi tổ là trường hợp riêng: nhiều khi bố mẹ chim vẫn đang ở gần và cho ăn, chỉ cần đặt chim lên chỗ cao, an toàn gần đó rồi lùi xa quan sát.
Rùa trên đường, rùa ở chợ
Rùa là loài người Việt hay gặp và hay muốn cứu. Nếu thấy rùa bò qua đường, có thể bê nó sang lề phía nó đang hướng tới, cầm hai bên mai, không cầm đuôi. Đừng mang rùa đi thả ở hồ khác. Nếu thấy rùa bị bán ở chợ, ven đường, nhiều khả năng đó là rùa bắt từ tự nhiên; chụp ảnh và báo kiểm lâm hoặc 1800-1522 thay vì mua.
Trung tâm cứu hộ: ai làm phần việc sau
Sau khi tiếp nhận, con vật thường được chuyển tới một trung tâm cứu hộ. Việt Nam có các trung tâm như Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Hà Nội ở Sóc Sơn, Trung tâm Cứu hộ linh trưởng nguy cấp ở Vườn quốc gia Cúc Phương, Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam ở Tam Đảo, cùng các trung tâm cứu hộ ở Vườn quốc gia Cát Tiên và ở TP.HCM. Ở đó con vật được khám, chữa, cách ly, nuôi phục hồi, rồi nếu đủ điều kiện mới được thả về vùng sống phù hợp. Đây là phóng sinh có hiểu biết theo đúng nghĩa.
Góc nhìn hôm nay
Một việc làm được ngay: lưu ba số vào điện thoại trong nhóm "Cứu hộ": đường dây nóng 1800-1522, hạt kiểm lâm nơi mình sống hoặc hay đi rừng, và số ủy ban nhân dân xã. Khi chuyện xảy ra, sẽ không mất thời gian tìm. Ai muốn góp sức thêm có thể tìm hiểu chương trình tình nguyện của các trung tâm cứu hộ và vườn quốc gia, vốn thường cần người phụ chuẩn bị thức ăn, dọn chuồng, truyền thông.
Câu hỏi thường gặp
Gặp động vật hoang dã bị thương thì gọi số nào?
Có thể gọi đường dây nóng miễn phí 1800-1522 của ENV, hạt kiểm lâm sở tại hoặc ủy ban nhân dân xã. Nếu ở gần vườn quốc gia, khu bảo tồn thì báo ban quản lý nơi đó.
Có nên mang động vật hoang dã bị thương về nhà chăm không?
Không nên tự mang về nuôi. Con vật có thể mang mầm bệnh, cần chăm sóc chuyên môn, và việc giữ động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm có thể vi phạm pháp luật. Chỉ giữ tạm khi được người có chuyên môn hướng dẫn.
Thấy người bán cu li, tê tê, rùa rừng thì làm gì?
Không mua, ghi lại địa điểm, thời gian, chụp ảnh nếu an toàn, rồi báo kiểm lâm hoặc gọi 1800-1522. Không đối đầu với người bán.
Bị khỉ hay dơi cắn khi cứu thì phải làm sao?
Rửa vết thương ngay bằng xà phòng dưới vòi nước chảy trong nhiều phút rồi đến cơ sở y tế gần nhất để được tư vấn tiêm phòng. Không tự xử lý tại nhà rồi bỏ qua.
Thấy rùa bò giữa đường có nên mang đi thả hồ không?
Không. Chỉ cần bê rùa sang lề phía nó đang đi tới, cầm hai bên mai. Mang rùa đi thả hồ khác có thể đưa nó ra khỏi vùng sống quen thuộc.