Bò biển (dugong, ở Phú Quốc còn gọi là cá cúi) là loài thú biển ăn cỏ duy nhất còn sống ở vùng biển Việt Nam, sống dựa vào các thảm cỏ biển nông ven bờ. Ở nước ta, bò biển hiện chỉ còn được ghi nhận chủ yếu quanh Phú Quốc (nay là đặc khu thuộc An Giang) và Côn Đảo (nay là đặc khu thuộc TP.HCM), với số lượng rất ít. Chúng khó gặp vì nhút nhát, sống thưa, sinh sản cực chậm và thường chết do mắc lưới, trong khi thảm cỏ biển — nhà và nguồn ăn của chúng — đang bị thu hẹp.
Bò biển là con gì
Bò biển không phải cá, cũng không phải bò. Nó là một loài thú có vú thuộc bộ Hải ngưu (Sirenia), họ hàng xa của voi, thở bằng phổi, nuôi con bằng sữa. Trên thế giới, bộ Hải ngưu chỉ còn bốn loài: một loài bò biển (dugong) ở vùng biển nhiệt đới Ấn Độ Dương – Tây Thái Bình Dương, và ba loài lợn biển (manatee) ở Đại Tây Dương và các sông lớn châu Mỹ, châu Phi.
| Đặc điểm | Bò biển (dugong) | Lợn biển (manatee) |
|---|---|---|
| Đuôi | Chẻ đôi hình lưỡi liềm, giống đuôi cá heo | Tròn bè như mái chèo |
| Môi trường | Chỉ ở biển | Biển, cửa sông và cả sông nước ngọt |
| Mõm | Chúc xuống dưới, hợp để gặm cỏ ở đáy | Ít chúc hơn, ăn được cả cây nổi |
| Phân bố | Từ Đông Phi qua Nam Á, Đông Nam Á tới bắc Úc, các đảo Thái Bình Dương | Châu Mỹ, Tây Phi |
| Có ở Việt Nam | Có | Không |
Một con bò biển trưởng thành thường dài khoảng 2,5–3 m, nặng vài trăm ký. Nó bơi chậm, lặn vài phút rồi trồi mũi lên thở. Da xám, thân tròn, mõm rộng phủ lông cứng như ria — dùng để cảm nhận và đào cỏ.
Chuyện người cá trong truyền thuyết nhiều vùng biển được cho là có liên hệ với bộ Hải ngưu; tên khoa học Sirenia đặt theo các "siren" trong thần thoại Hy Lạp. Đây là chuyện tên gọi và truyền thuyết, không phải bằng chứng có người cá.
Sống nhờ thảm cỏ biển
Bò biển gần như chỉ ăn cỏ biển — những loài thực vật có hoa sống chìm dưới nước nông, khác rong tảo. Chúng ăn rất nhiều, đào cả rễ và thân ngầm của những loài cỏ nhỏ, lá mềm. Ở những nơi bò biển ăn, đáy cát còn lại những vệt trơ dài hẹp, ngoằn ngoèo — gọi là "vệt ăn". Các nhà nghiên cứu nhiều khi biết vùng cỏ nào còn bò biển nhờ vệt ăn trước cả khi thấy con vật.
Thảm cỏ biển không chỉ nuôi bò biển. Nó là chỗ ăn của vích trưởng thành, chỗ trú của cá con, tôm, cua, cá ngựa; nó giữ bùn cát, làm trong nước cho rạn san hô gần đó, và tích trữ carbon trong lớp trầm tích. Ở Việt Nam, những thảm cỏ biển rộng nhất nằm quanh Phú Quốc và vùng biển phía tây nam, ngoài ra còn ở Côn Đảo, các đầm phá miền Trung như Lăng Cô, Tam Giang, Thị Nại, vịnh Cam Ranh.
Bò biển ở Việt Nam: Phú Quốc và Côn Đảo
Phú Quốc
Vùng biển phía đông và đông bắc đảo Phú Quốc, nơi có thảm cỏ biển lớn, là nơi bò biển được ghi nhận nhiều nhất ở Việt Nam. Khu bảo tồn biển Phú Quốc được thành lập cuối thập niên 2000, với bò biển và thảm cỏ biển là đối tượng bảo vệ quan trọng. Người dân làng chài lâu năm quen gọi bò biển là "cá cúi".
Côn Đảo
Vùng biển Côn Đảo, đặc biệt các thảm cỏ biển ở vịnh kín gió, cũng có ghi nhận bò biển. Vườn quốc gia Côn Đảo, vốn nổi tiếng với rùa xanh, coi bò biển là một trong những loài cần bảo vệ của phần biển.
Bao nhiêu con?
Không có con số chính xác. Các khảo sát qua nhiều năm chỉ ghi nhận số lượng rất nhỏ, và tin tức về bò biển ở Việt Nam thường xuất hiện khi có con chết dạt bờ hoặc mắc lưới. Ở cấp toàn cầu, IUCN xếp bò biển vào nhóm Sắp nguy cấp (Vulnerable), trong đó một số quần thể nhỏ, tách biệt được đánh giá ở mức nguy hiểm hơn nhiều. Quần thể ở Việt Nam, Campuchia, Thái Lan thuộc nhóm nhỏ và dễ tổn thương.
Vì sao bò biển khó gặp và dễ mất
| Nguyên nhân | Giải thích |
|---|---|
| Sinh sản cực chậm | Con cái thường khoảng 10 tuổi mới đẻ lứa đầu, mang thai hơn một năm, mỗi lứa một con, vài năm mới đẻ lại. Mất một con cái trưởng thành là mất nhiều năm sinh sản. |
| Mắc lưới | Bò biển phải trồi lên thở; vướng lưới rê, lưới cào dưới đáy là chết ngạt sau vài phút. |
| Mất thảm cỏ biển | Bùn đất từ xây dựng, nạo vét, nước thải làm đục nước, cỏ biển thiếu sáng mà chết; lưới cào, neo thuyền cày nát thảm cỏ. |
| Va chạm tàu | Bò biển bơi chậm ở vùng nước nông, dễ bị chân vịt cứa. |
| Rác nhựa | Mảnh nhựa lẫn trong cỏ có thể bị nuốt. Năm 2019, một con bò biển con mồ côi ở tỉnh Trang, Thái Lan, được nhiều người theo dõi việc chăm sóc; khi nó chết, khám nghiệm phát hiện mảnh nhựa trong ruột. |
| Săn bắt trong quá khứ | Thịt, mỡ, răng nanh từng bị săn ở nhiều vùng; các tin đồn "thuốc quý" làm tình hình tệ hơn. |
Ở Việt Nam, bò biển thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được pháp luật bảo vệ; săn bắt, buôn bán, tàng trữ bị xử lý nghiêm (kiểm văn bản còn hiệu lực trước khi trích dẫn).
Gặp bò biển thì làm gì
- Giữ khoảng cách. Nếu đang đi thuyền, giảm tốc, tắt máy hoặc để số không, đừng đuổi theo.
- Không bơi lại gần, không chạm, không cho ăn.
- Chụp ảnh từ xa, ghi giờ, vị trí, rồi gửi cho Khu bảo tồn biển Phú Quốc, Vườn quốc gia Côn Đảo hoặc chi cục thuỷ sản. Mỗi ghi nhận đều có giá trị khi loài còn quá ít.
- Thấy bò biển mắc lưới hay dạt bờ: xử lý như với rùa biển — giữ ẩm, che mát, báo biên phòng, kiểm ngư, khu bảo tồn biển; không kéo ra biển khi chưa có người chuyên môn.
- Thấy rao bán răng, xương, thịt "cá cúi": ghi lại, báo kiểm lâm, chi cục thuỷ sản hoặc đường dây nóng 1800-1522 của ENV (kiểm lại số trên trang chính thức).
Không nên tìm "tour ngắm bò biển" ở Việt Nam. Với số lượng quá ít, việc tàu thuyền đi lùng tìm chỉ thêm áp lực cho chúng.
Bảo vệ thảm cỏ biển: việc làm được
Muốn có bò biển, trước hết phải có cỏ biển. Những việc du khách và người dân ven biển làm được:
- Đi thuyền kayak, thuyền máy ở vùng nước nông: không lướt qua thảm cỏ khi nước ròng, không thả neo vào thảm cỏ.
- Không đào bới, nhổ cỏ biển khi đi bắt ốc, cào nghêu.
- Chọn tour lặn, tour câu có cam kết không thả neo bừa và không đánh bắt bằng lưới cào ở vùng bảo vệ.
- Ủng hộ quy hoạch ven biển giữ được thảm cỏ, hạn chế đổ đất lấn biển ở vùng có cỏ.
Góc nhìn hôm nay: con vật hiền nhất của biển
Bò biển không cắn, không cạnh tranh với ngư dân, chỉ ăn cỏ. Nó sống chậm, sinh con chậm, và chết rất nhanh khi gặp lưới. Với người theo đạo Phật, đây có lẽ là hình ảnh rõ nhất của loài vật cần được che chở: không có gì để tự vệ, chỉ có thể sống sót nếu con người chừa đường cho nó.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc tài liệu về bò biển và cỏ biển của IUCN, chương trình bảo tồn bò biển và cỏ biển trong khu vực, cùng thông tin từ Khu bảo tồn biển Phú Quốc và Vườn quốc gia Côn Đảo. Lần tới đi Phú Quốc, một buổi chèo kayak nhẹ nhàng ở vùng nước nông, nhìn xuống thảm cỏ xanh mà không cày nát nó, là cách gần nhất để "gặp" bò biển.
Câu hỏi thường gặp
Bò biển ở Việt Nam sống ở đâu?
Bò biển hiện được ghi nhận chủ yếu ở vùng biển Phú Quốc (nay là đặc khu thuộc An Giang) và Côn Đảo (nay là đặc khu thuộc TP.HCM), nơi có thảm cỏ biển rộng. Số lượng rất ít và khó gặp.
Bò biển ăn gì?
Bò biển gần như chỉ ăn cỏ biển, đào cả rễ và thân ngầm, để lại những vệt trơ dài trên đáy cát. Vì vậy, mất thảm cỏ biển là mất chỗ sống của bò biển.
Bò biển khác lợn biển (manatee) thế nào?
Bò biển có đuôi chẻ đôi như cá heo và chỉ sống ở biển nhiệt đới Ấn Độ Dương – Tây Thái Bình Dương. Lợn biển có đuôi tròn như mái chèo, sống ở châu Mỹ và Tây Phi, vào được cả sông nước ngọt.
Bò biển có phải là nàng tiên cá không?
Nhiều người cho rằng truyền thuyết người cá ở các vùng biển có liên hệ với bộ Hải ngưu, và tên khoa học Sirenia lấy từ các siren trong thần thoại Hy Lạp. Đó là chuyện tên gọi, truyền thuyết; bò biển là thú biển ăn cỏ bình thường.
Vì sao bò biển sắp tuyệt chủng?
Bò biển sinh sản rất chậm, mỗi lứa một con và vài năm mới đẻ lại, trong khi thường chết do mắc lưới, va tàu và mất thảm cỏ biển. IUCN xếp loài này vào nhóm Sắp nguy cấp trên toàn cầu, nhiều quần thể nhỏ còn nguy hiểm hơn.