Trồng lại san hô là cách lấy những mảnh san hô còn sống — thường là mảnh gãy tự nhiên — nuôi lớn trong "vườn ươm" dưới nước, rồi gắn trở lại lên rạn đã bị hư hại. Ở Việt Nam, việc này đã được làm ở vịnh Nha Trang, Cù Lao Chàm, Côn Đảo, Phú Quốc, Lý Sơn và một số khu bảo tồn biển khác, do các viện nghiên cứu, ban quản lý khu bảo tồn và trung tâm lặn thực hiện; người ngoài ngành có thể tham gia qua các chương trình được cấp phép. Nhưng trồng san hô chỉ chữa được một phần: nó không cứu được rạn nếu nước vẫn đục, vẫn đánh bắt huỷ diệt và biển vẫn nóng lên.
San hô là gì, vì sao rạn bị hư
San hô cứng tạo rạn là động vật — mỗi "cành" là một tập đoàn hàng nghìn polyp nhỏ, mỗi polyp tiết ra bộ xương đá vôi. Trong mô polyp có các tảo cộng sinh nhỏ li ti, quang hợp và cung cấp phần lớn năng lượng cho san hô; chính tảo cho san hô màu sắc. Vì cần ánh sáng, rạn san hô chỉ sống tốt ở nước trong, nông, ấm vừa phải.
Rạn san hô ở Việt Nam bị hư hại vì nhiều nguyên nhân chồng lên nhau:
- Đánh bắt huỷ diệt bằng thuốc nổ, xung điện, hoá chất trong quá khứ để lại những bãi vụn san hô rộng.
- Neo thuyền, giẫm đạp ở các điểm du lịch đông khách.
- Nước đục và ô nhiễm từ xây dựng ven biển, nạo vét, nước thải, nuôi trồng thuỷ sản.
- Sao biển gai bùng phát ăn san hô ở một số thời điểm.
- Tẩy trắng do nước nóng. Khi nhiệt độ nước cao bất thường kéo dài, san hô thải tảo cộng sinh ra ngoài, trắng bệch; nếu nóng kéo dài, san hô chết. Thế giới đã trải qua các đợt tẩy trắng diện rộng vào 1998, 2010, 2014–2017; năm 2024, Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Mỹ (NOAA) xác nhận đợt tẩy trắng toàn cầu lần thứ tư.
Các cách phục hồi rạn hiện nay
| Cách làm | Làm thế nào | Hợp với | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Vườn ươm san hô | Treo mảnh san hô trên dây, khung kim loại, "cây" ống nhựa dưới nước cho lớn vài tháng tới hơn một năm, rồi đem cấy lên rạn | San hô cành mọc nhanh | Cần bảo dưỡng thường xuyên, ít loài |
| Cấy trực tiếp | Gắn mảnh san hô gãy tự nhiên lên nền đá bằng keo, xi măng biển, dây buộc | Rạn có nền cứng | Mảnh dễ bong khi sóng lớn |
| Ổn định bãi vụn | Đặt khung, tấm lưới, khối bê tông để giữ vụn san hô không lăn, tạo chỗ bám | Vùng bị đánh nổ cũ | Tốn vật liệu, phải chọn vật liệu không gây hại |
| Vi mảnh | Cắt san hô khối thành mảnh rất nhỏ, đặt sát nhau cho lớn nhanh rồi liền thành tảng | San hô khối mọc chậm | Cần phòng thí nghiệm, kỹ thuật cao |
| Hỗ trợ ấu trùng | Thu trứng, tinh trùng trong mùa san hô đẻ, nuôi ấu trùng rồi thả lên rạn | Vùng rộng, tăng đa dạng di truyền | Phụ thuộc mùa đẻ, đang phát triển |
| Rạn nhân tạo | Thả khối bê tông, kết cấu thiết kế sẵn làm nền cho sinh vật bám | Vùng không còn nền cứng | Không thay được rạn tự nhiên |
San hô cành (như các loài thuộc chi Acropora) có thể lớn thêm vài cm tới hơn chục cm mỗi năm trong điều kiện tốt, nên hay được chọn để trồng. San hô khối mọc chậm hơn nhiều, có loài chỉ khoảng một cm mỗi năm — một khối to như cái bàn có thể đã sống hàng trăm năm.
"Mảnh san hô gãy" — vì sao quan trọng
Nguyên tắc của một chương trình tốt là không bẻ san hô khoẻ để lấy giống, trừ khi có tính toán khoa học. Nguồn mảnh tốt nhất là "mảnh may rủi": cành gãy do bão, neo thuyền, người lặn va phải. Những mảnh này nằm trên cát gần như chắc chết; nhặt lên nuôi là cứu chúng.
Chương trình nghiêm túc còn chú ý lấy giống từ nhiều tập đoàn khác nhau, nhiều loài, để rạn trồng lại không chỉ là "cánh đồng một giống" — loại rạn dễ chết đồng loạt khi gặp nước nóng hay dịch bệnh. Một số nơi trên thế giới bắt đầu ưu tiên những tập đoàn đã sống sót qua đợt tẩy trắng, với hy vọng chúng chịu nhiệt tốt hơn.
Ở Việt Nam: ai đang làm
Các hoạt động phục hồi san hô ở Việt Nam thường có một trong những bên sau đứng ra hoặc phối hợp:
- Viện Hải dương học (Nha Trang) và các viện nghiên cứu biển: thực hiện các nghiên cứu, thử nghiệm cấy ghép, theo dõi tỉ lệ sống.
- Ban quản lý khu bảo tồn biển và vườn quốc gia có phần biển: vịnh Nha Trang (khu bảo tồn biển Hòn Mun, khu bảo tồn biển đầu tiên của Việt Nam, thành lập năm 2001), Cù Lao Chàm, Côn Đảo, Phú Quốc, Lý Sơn, Hòn Cau…
- Trung tâm lặn và doanh nghiệp du lịch: tham gia trồng, bảo dưỡng vườn ươm trong khu vực được phép, đưa khách lặn cùng.
- Tổ chức bảo tồn, cộng đồng ngư dân: tuần tra, nhận khoán bảo vệ rạn, tham gia trồng.
Mọi hoạt động trong khu bảo tồn biển đều cần được ban quản lý cho phép. Một nhóm tự mang san hô đi "trồng" ở chỗ mình thích, không có giấy phép và không ai theo dõi sau đó, nhiều khả năng gây hại hơn giúp.
Người thường tham gia được không
Được, theo vài cách:
- Tham gia chương trình của trung tâm lặn có hợp tác với khu bảo tồn. Người đã có chứng chỉ lặn bình khí và kiểm soát nổi tốt có thể được hướng dẫn gắn mảnh san hô, làm sạch vườn ươm. Người chưa biết lặn thường chỉ hỗ trợ trên bờ, trên thuyền.
- Tình nguyện cho chương trình khảo sát. Ghi nhận tình trạng san hô, đếm cá, chụp ảnh theo quy trình — nhiều khi giá trị không kém trồng mới.
- Tham gia dọn rác dưới nước, gỡ lưới ma theo đợt do ban quản lý tổ chức.
- Đóng góp qua kênh chính thức, có báo cáo tỉ lệ sống công khai.
Câu hỏi nên hỏi trước khi tham gia
- Chương trình có được ban quản lý khu bảo tồn hoặc cơ quan chức năng cho phép không?
- Mảnh san hô lấy từ đâu — mảnh gãy tự nhiên hay bẻ từ rạn khoẻ?
- Ai theo dõi sau khi trồng, bao lâu, có công bố tỉ lệ sống không?
- Người chưa biết lặn có bị đưa xuống chạm vào rạn không?
Giới hạn của trồng san hô
Trồng san hô dễ chụp ảnh đẹp, nên dễ bị biến thành sự kiện quảng bá: cả trăm người xuống nước một ngày, cắm vài nghìn mảnh, rồi không ai quay lại. Những điều cần nói thẳng:
- Quy mô nhỏ. Diện tích trồng được thường chỉ vài trăm tới vài nghìn mét vuông, so với hàng trăm, hàng nghìn ha rạn bị hư.
- Không thay thế được bảo vệ. Một rạn còn sống, được bảo vệ khỏi neo, lưới, nước thải có giá trị hơn nhiều so với một vườn trồng mới.
- Không chống được nước nóng. Một đợt tẩy trắng có thể giết cả san hô tự nhiên lẫn san hô trồng.
- Cần theo dõi nhiều năm. Mảnh trồng sống vài tháng chưa phải thành công; phải lớn, sinh sản, gắn kết với rạn.
Vì vậy giới khoa học thường xem trồng san hô là công cụ hỗ trợ, đi sau việc giảm nguyên nhân gây hại: cấm đánh bắt huỷ diệt, phao neo cố định, xử lý nước thải, quy hoạch du lịch.
Góc nhìn hôm nay: trồng một cành, giữ cả rạn
Với người thích làm việc thiện có hình ảnh, trồng san hô hấp dẫn vì thấy rõ "mình đã trồng được cái này". Nhưng có những việc ít ai chụp ảnh lại có ích hơn: không đứng lên rạn khi đi lặn ống thở, chọn tàu buộc vào phao thay vì thả neo, không mua san hô khô làm đồ trang trí, nói với chủ khách sạn ven biển về nước thải.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể tham quan Viện Hải dương học ở Nha Trang — nơi có bảo tàng sinh vật biển — đọc tài liệu về rạn san hô của IUCN, và hỏi ban quản lý các khu bảo tồn biển về những đợt tình nguyện đang mở. Bài tiếp theo trong danh mục nói về cách lặn ngắm san hô sao cho không làm gãy chính cái mình yêu.
Câu hỏi thường gặp
Trồng san hô là gì?
Là cách nuôi lớn mảnh san hô còn sống, thường là mảnh gãy tự nhiên, trong vườn ươm dưới nước rồi gắn lên rạn bị hư để phục hồi. Ngoài ra còn có các cách như ổn định bãi vụn, vi mảnh và hỗ trợ ấu trùng san hô.
Ở Việt Nam trồng san hô ở đâu?
Các hoạt động phục hồi san hô đã được thực hiện ở vịnh Nha Trang, Cù Lao Chàm, Côn Đảo, Phú Quốc, Lý Sơn và một số khu bảo tồn biển khác, thường do viện nghiên cứu, ban quản lý khu bảo tồn và trung tâm lặn phối hợp.
San hô mọc nhanh không?
Tuỳ loài. San hô cành có thể lớn vài cm tới hơn chục cm mỗi năm trong điều kiện tốt; san hô khối mọc chậm, có loài chỉ khoảng một cm mỗi năm.
Không biết lặn có trồng san hô được không?
Thường chỉ hỗ trợ trên bờ hoặc trên thuyền, như chuẩn bị giá thể, ghi chép. Việc gắn san hô dưới nước cần người kiểm soát nổi tốt để không làm hư rạn.
Trồng san hô có cứu được rạn san hô không?
Chỉ một phần. Trồng san hô giúp phục hồi những vùng nhỏ bị hư, nhưng không thay được việc bảo vệ rạn còn sống, giảm ô nhiễm, cấm đánh bắt huỷ diệt và không chống được nước biển nóng lên.