Phóng sinh ở Việt Nam không bị cấm, nhưng thả loài ngoại lai xâm hại ra môi trường là hành vi bị Luật Đa dạng sinh học 2008 cấm và có thể bị xử phạt hành chính. Mua, bán, nuôi nhốt động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm để "phóng sinh" cũng có thể vi phạm pháp luật về lâm nghiệp, thậm chí bị truy cứu hình sự. Người muốn phóng sinh cần biết ba nhóm quy định: loài ngoại lai, động vật hoang dã, và nơi được phép thả.
Không có luật "cấm phóng sinh", chỉ có luật về loài và nơi
Pháp luật Việt Nam không có điều nào cấm việc thả một con cá chép xuống sông. Điều pháp luật quan tâm là thả loài gì và con vật đó từ đâu ra. Nói gọn:
- Thả loài ngoại lai xâm hại: bị cấm.
- Mua bán, nuôi nhốt, vận chuyển động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm trái phép: bị cấm, kể cả khi mục đích là để thả.
- Thả trong khu bảo tồn, vườn quốc gia, khu vực có quy chế riêng: phải theo quy chế của ban quản lý.
Lưu ý chung: văn bản pháp luật thay đổi theo thời gian. Bài này chỉ nêu những văn bản chính; khi cần dẫn cụ thể, hãy tra bản còn hiệu lực trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật quốc gia.
Nhóm 1: loài ngoại lai xâm hại
Luật Đa dạng sinh học 2008
Luật này có các quy định về kiểm soát loài ngoại lai xâm hại, trong đó cấm phát tán loài ngoại lai xâm hại ra môi trường. "Phát tán" bao gồm cả việc thả ra hồ, sông, rừng. Người thả không cần có ý gây hại; chỉ cần hành vi thả loài nằm trong danh mục là đã thuộc diện bị cấm.
Danh mục loài ngoại lai xâm hại
Danh mục hiện hành được ban hành kèm Thông tư 35/2018/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), có hiệu lực từ năm 2019. Thông tư chia làm hai phụ lục: loài ngoại lai xâm hại, và loài ngoại lai có nguy cơ xâm hại. Những loài hay bị đem thả như rùa tai đỏ, cá lau kính, ốc bươu vàng có tên trong danh mục. Bộ đang soạn văn bản thay thế; trước khi trích dẫn, hãy kiểm bản mới nhất.
Xử phạt
Hành vi vi phạm quy định về đa dạng sinh học, trong đó có phát tán loài ngoại lai xâm hại, bị xử phạt theo nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Hiện văn bản áp dụng là Nghị định 45/2022/NĐ-CP; mức phạt cụ thể phụ thuộc hành vi và quy mô, nên không nêu số ở đây. Ngoài tiền phạt, người vi phạm có thể bị buộc thu hồi, tiêu huỷ loài đã thả.
Nhóm 2: động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm
Đây là nhóm dễ phạm nhất mà người phóng sinh không hay biết. Rùa núi, rùa hộp, tê tê, cu li, khỉ, nhiều loài chim, rắn được bán ở chợ, ven đường, trên mạng. Người mua để thả nghĩ mình đang cứu, nhưng hành vi mua đã là một mắt xích của buôn bán trái phép.
| Văn bản | Nội dung liên quan |
|---|---|
| Luật Lâm nghiệp 2017 | Quản lý, bảo vệ động vật rừng, cấm săn bắt, buôn bán trái phép |
| Nghị định 06/2019/NĐ-CP | Quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi CITES; đã được sửa đổi, bổ sung |
| Luật Đa dạng sinh học 2008 và các nghị định hướng dẫn | Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ |
| Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) | Tội vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm (Điều 244) |
| Luật Thuỷ sản 2017 | Bảo vệ, tái tạo nguồn lợi thuỷ sản, loài thuỷ sản nguy cấp, quý, hiếm |
Với những loài thuộc nhóm nguy cấp, quý, hiếm, việc tịch thu, cứu hộ và thả về tự nhiên phải do cơ quan có thẩm quyền và trung tâm cứu hộ thực hiện. Con vật cần được kiểm tra sức khoẻ, nuôi phục hồi, chọn đúng vùng phân bố. Một người dân tự mua rồi tự thả, dù tốt bụng, có thể làm con vật chết và đặt mình vào thế vi phạm.
Nhóm 3: thả ở đâu
Ngoài chuyện loài, còn chuyện nơi. Vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, khu bảo tồn biển có quy chế riêng; việc thả động vật vào đó cần sự đồng ý của ban quản lý. Hồ công viên, hồ điều hoà trong đô thị thường do đơn vị quản lý thuỷ lợi hoặc công ty môi trường đô thị trông coi; nhiều nơi có quy định riêng về thả cá, đốt vàng mã, xả rác.
Với những đợt phóng sinh lớn do chùa hoặc nhóm tổ chức, cách an toàn là liên hệ ủy ban nhân dân xã, phường hoặc cơ quan chuyên môn về thuỷ sản của tỉnh. Nhiều địa phương có chương trình thả cá giống tái tạo nguồn lợi, có thể phối hợp để thả đúng loài, đúng chỗ, có kiểm dịch.
Tình huống cụ thể: làm gì cho đúng
| Tình huống | Nên làm |
|---|---|
| Thấy người bán rùa tai đỏ để phóng sinh | Không mua; có thể nhắc nhẹ đây là loài ngoại lai xâm hại |
| Thấy bán rùa núi, tê tê, cu li | Không mua; ghi địa điểm, báo kiểm lâm hoặc đường dây nóng 1800-1522 của ENV |
| Nhà nuôi rùa tai đỏ, không muốn nuôi nữa | Không thả ra hồ; tìm người nhận nuôi trong nhà |
| Chùa muốn tổ chức thả cá dịp lễ | Liên hệ cơ quan thuỷ sản tỉnh, UBND xã; chọn giống bản địa có nguồn gốc |
| Được tặng một con khỉ, con chim rừng | Liên hệ kiểm lâm, trung tâm cứu hộ để bàn giao |
Pháp luật và lời Phật dạy đi cùng một hướng
Đọc các quy định trên, có thể thấy chúng không đối nghịch với tinh thần phóng sinh. Luật cấm thả loài ngoại lai vì loài ấy giết hại loài bản địa; luật cấm buôn bán động vật hoang dã vì việc buôn bán làm loài đó cạn kiệt. Cả hai đều nhằm giữ sự sống, đúng với điều giới không sát sinh muốn nói. Một người Phật tử giữ giới tốt, hiểu luật, sẽ thấy hai bên bổ sung cho nhau.
Góc nhìn hôm nay
Một việc làm được ngay: lưu số đường dây nóng 1800-1522 vào điện thoại với tên dễ nhớ. Đây là đường dây miễn phí do ENV (Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên) vận hành từ năm 2005 để người dân báo vi phạm về động vật hoang dã; nên kiểm lại số trên trang của ENV phòng khi có thay đổi. Khi không gọi được, hãy liên hệ hạt kiểm lâm hoặc ủy ban nhân dân xã nơi thấy vi phạm.
Ai cần tra văn bản, hãy dùng cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật và cổng thông tin của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nơi đăng cả các dự thảo đang lấy ý kiến.
Câu hỏi thường gặp
Phóng sinh có bị phạt không?
Thả loài bản địa đúng chỗ thì không. Nhưng thả loài ngoại lai xâm hại như rùa tai đỏ, cá lau kính, ốc bươu vàng là hành vi bị Luật Đa dạng sinh học cấm và có thể bị xử phạt hành chính theo nghị định về bảo vệ môi trường.
Thả rùa tai đỏ có vi phạm pháp luật không?
Có thể vi phạm. Rùa tai đỏ có tên trong danh mục loài ngoại lai xâm hại kèm Thông tư 35/2018/TT-BTNMT, và Luật Đa dạng sinh học 2008 cấm phát tán loài ngoại lai xâm hại ra môi trường.
Mua động vật hoang dã để thả có sao không?
Việc mua bán động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm trái phép là vi phạm pháp luật, có trường hợp bị truy cứu hình sự, kể cả khi mục đích là để thả. Thấy buôn bán, hãy báo kiểm lâm hoặc gọi 1800-1522.
Muốn tổ chức phóng sinh số lượng lớn thì cần làm gì?
Nên liên hệ ủy ban nhân dân xã, phường hoặc cơ quan chuyên môn về thuỷ sản của tỉnh để chọn giống bản địa có nguồn gốc, có kiểm dịch và thả đúng nơi. Nhiều địa phương có chương trình thả cá tái tạo nguồn lợi có thể phối hợp.
Danh mục loài ngoại lai xâm hại mới nhất ở đâu?
Danh mục hiện hành đi kèm Thông tư 35/2018/TT-BTNMT. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang soạn văn bản thay thế, nên cần kiểm trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật quốc gia trước khi dùng.