Phật giáo không cấm hiến mô, tạng hay hiến xác; nhiều vị thầy coi đây là một dạng bố thí thân, cao hơn cho của cải. Điều khiến nhiều Phật tử băn khoăn là quan niệm thần thức chưa rời thân ngay sau khi tắt thở, nên cần được để yên một thời gian; các vị thầy thường gỡ nút này bằng cách nhấn vào phát nguyện từ khi còn sống và nói rõ với gia đình. Ở Việt Nam, việc hiến được quy định bởi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006; đầu mối là Trung tâm Điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người.
Ba việc khác nhau: hiến mô, hiến tạng, hiến xác
Ba từ này hay bị dùng lẫn, nhưng điều kiện và ý nghĩa y học khác nhau.
| Hiến tạng | Hiến mô | Hiến xác | |
|---|---|---|---|
| Cho cái gì | Tim, gan, thận, phổi, tuỵ… | Giác mạc, da, xương, van tim, mạch máu… | Toàn bộ thi thể |
| Dùng để làm gì | Ghép cứu sống người bệnh suy tạng | Ghép giúp người mù lấy lại thị lực, người bỏng, người cần phẫu thuật | Giảng dạy giải phẫu, nghiên cứu y học |
| Khi nào lấy được | Chủ yếu khi người hiến chết não, tim còn đập nhờ máy hỗ trợ; một số tạng (như thận) có thể hiến khi còn sống | Sau khi tim ngừng đập, trong vài giờ đầu | Sau khi mất, theo thủ tục của cơ sở tiếp nhận |
| Nơi tiếp nhận | Bệnh viện có đơn vị ghép, qua Trung tâm Điều phối | Ngân hàng mô, ngân hàng mắt | Bộ môn giải phẫu của một số trường đại học y |
Hiến khi còn sống (thường là một quả thận, một phần gan cho người thân) có quy định riêng về sức khoẻ và quan hệ. Bài này chủ yếu nói về hiến sau khi mất.
Phật giáo nhìn việc hiến thân thế nào
Bố thí thân: dạng nội tài thí
Kinh luận chia tài thí thành ngoại tài (của cải ngoài thân) và nội tài (chính thân mình). Hiến tạng, hiến xác thuộc nội tài thí. Văn học Phật giáo có nhiều chuyện tiền thân về việc cho thân, nổi tiếng nhất là chuyện vương tử xả thân cho cọp mẹ đói khát cứu đàn con, được chép trong Kinh Kim Quang Minh. Đó là truyện kể về hạnh nguyện Bồ Tát, không phải lời khuyên ai cũng phải làm, nhưng nó cho thấy cho thân để cứu sống được xem là việc lành rất lớn.
Thân này vốn vô thường
Lời Phật dạy nhấn mạnh thân là vô thường, không phải "cái tôi" vĩnh cửu. Khi người đã mất, thân xác không còn là chỗ để bám giữ. Nhiều vị thầy giảng: để thân ấy giúp người khác sống, nhìn thấy, đi lại được là một cách cho thân vô thường một ý nghĩa.
Mối băn khoăn: thần thức và tám giờ
Một số truyền thống, nhất là trong Tịnh độ tông, khuyên người nhà không nên động chạm, khóc lóc quanh thi thể trong vài giờ sau khi tắt thở (thường nói khoảng tám giờ), vì tin rằng thần thức có thể chưa rời hẳn, bị động chạm sẽ đau đớn, khởi tâm sân. Trong khi đó, hiến tạng cần lấy rất sớm, hiến giác mạc cũng chỉ trong vài giờ đầu.
Các vị thầy ủng hộ việc hiến thường giải quyết chỗ này như sau: điều quyết định là tâm của người hiến lúc còn sống. Người đã phát nguyện hiến thân với lòng thương, đã chuẩn bị tinh thần, thì việc lấy tạng là thực hiện chính ý nguyện của họ, không phải điều trái ý. Cũng có những vị thầy giữ quan điểm thận trọng hơn. Đây là chỗ khác nhau giữa các truyền thống và giữa các vị thầy; người Phật tử nên tìm hiểu, hỏi vị thầy mình tin, rồi tự quyết định.
Tăng ni và Phật tử Việt Nam đã đăng ký
Những năm gần đây, nhiều tăng ni và Phật tử Việt Nam đã đăng ký hiến mô, tạng sau khi mất; một số chùa từng phối hợp với ngành y tế tổ chức buổi tìm hiểu, đăng ký hiến tạng. Điều này cho thấy hiến tạng không xa lạ với đời sống Phật giáo Việt Nam hiện nay.
Pháp luật Việt Nam quy định gì
Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác được Quốc hội thông qua năm 2006, có hiệu lực từ năm 2007. Một số nguyên tắc chính:
- Tự nguyện: hiến là việc tự nguyện, không ai được ép buộc.
- Không vì mục đích thương mại: mua bán mô, bộ phận cơ thể người bị nghiêm cấm.
- Giữ bí mật thông tin về người hiến và người nhận, trừ khi các bên đồng ý khác.
- Người đăng ký phải là người trưởng thành, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; điều kiện cụ thể về tuổi và thủ tục nên kiểm lại theo văn bản hiện hành khi đăng ký.
- Người đã đăng ký có thể rút lại ý nguyện bất cứ lúc nào.
Luật đã được đề xuất sửa đổi trong những năm gần đây, nên trước khi dựa vào một điều khoản cụ thể, hãy kiểm văn bản còn hiệu lực trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật.
Cách đăng ký ở Việt Nam
- Tìm hiểu và quyết định: chọn hiến tạng, hiến mô, hiến xác, hay kết hợp. Hiến xác cho y học và hiến tạng thường không làm cùng lúc được trọn vẹn, nên hỏi rõ cơ sở tiếp nhận.
- Lấy mẫu đơn đăng ký tại Trung tâm Điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người (đặt tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, Hà Nội), các bệnh viện có đơn vị tiếp nhận, hoặc trên trang thông tin chính thức của trung tâm. Những năm gần đây đã có thêm kênh đăng ký trực tuyến; kiểm hướng dẫn mới nhất trên trang của trung tâm.
- Điền và nộp đơn theo hướng dẫn, trực tiếp hoặc qua bưu điện. Với hiến xác, liên hệ trực tiếp bộ môn giải phẫu của trường đại học y gần nơi mình ở.
- Nhận thẻ đăng ký hiến và giữ cùng giấy tờ tuỳ thân.
- Nói với gia đình. Bước này quan trọng nhất trong thực tế: khi người đăng ký qua đời, đội ngũ y tế sẽ trao đổi với gia đình, và nếu gia đình không biết hoặc phản đối, ý nguyện rất khó thực hiện.
Nói với gia đình thế nào
Người Việt có quan niệm "chết phải toàn thây", nên chuyện hiến tạng dễ làm cha mẹ, con cái đau lòng. Vài cách mở lời:
- Nói vào lúc bình thường, không đợi khi ốm nặng.
- Kể lý do của mình: thương người bệnh đang chờ ghép, muốn thân này còn giúp được ai.
- Nói về góc nhìn Phật giáo: bố thí thân, thân vô thường, và việc mình đã phát nguyện để gia đình không phải tự quyết thay lúc rối bời.
- Viết ra giấy, để cùng giấy tờ quan trọng trong nhà.
- Nếu gia đình có người theo Phật giáo, mời họ cùng hỏi một vị thầy để được giải đáp mối lo về thần thức.
Về tang lễ: hiến tạng, hiến giác mạc thường không làm thay đổi hình dáng bên ngoài của người mất, gia đình vẫn tổ chức tang lễ, tụng niệm bình thường. Với hiến xác, gia đình có thể tổ chức lễ tưởng niệm; cách tiếp nhận, thời gian giữ và việc hoả táng, trả tro cốt tuỳ quy định của từng trường. Sinh viên y khoa Việt Nam hay gọi những người hiến xác là "người thầy thầm lặng".
Góc nhìn hôm nay
Ở Việt Nam, số người cần ghép tạng lớn hơn nhiều số tạng hiến được, nhất là tạng từ người chết não. Mỗi người hiến có thể giúp nhiều người: một người hiến tim, gan, hai thận, hai giác mạc đã là nhiều cuộc đời được thay đổi.
Việc có thể làm ngay, kể cả khi chưa quyết định: tìm trang thông tin của Trung tâm Điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người, đọc mẫu đơn, rồi mở chuyện với một người thân trong bữa cơm. Phát nguyện hay không là quyền của mỗi người; điều nên tránh chỉ là để gia đình phải đoán ý mình vào lúc khó khăn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Phật giáo có cho phép hiến tạng không?
Phật giáo không cấm hiến tạng. Nhiều vị thầy coi đây là bố thí thân, một việc lành lớn; một số truyền thống băn khoăn về việc động chạm thi thể ngay sau khi mất, nên Phật tử thường được khuyên phát nguyện rõ ràng từ khi còn sống và hỏi ý vị thầy mình tin.
Đăng ký hiến tạng ở đâu tại Việt Nam?
Đầu mối là Trung tâm Điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người, đặt tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức (Hà Nội), cùng các bệnh viện có đơn vị tiếp nhận. Người đăng ký điền đơn, nộp theo hướng dẫn và nhận thẻ đăng ký hiến.
Hiến xác khác hiến tạng thế nào?
Hiến tạng là cho các bộ phận như tim, gan, thận để ghép cứu người bệnh, thường lấy khi người hiến chết não. Hiến xác là cho toàn bộ thi thể để các trường y dùng giảng dạy giải phẫu và nghiên cứu.
Đã đăng ký hiến tạng có rút lại được không?
Được. Việc hiến là tự nguyện, người đăng ký có thể thay đổi ý định bất cứ lúc nào bằng cách báo với nơi đã đăng ký.
Hiến tạng xong gia đình có làm tang lễ bình thường được không?
Được. Hiến tạng, hiến giác mạc thường không làm thay đổi hình dáng bên ngoài, gia đình vẫn tổ chức tang lễ, tụng niệm như bình thường. Với hiến xác, gia đình có thể làm lễ tưởng niệm theo thoả thuận với cơ sở tiếp nhận.