Ở Việt Nam, một quỹ từ thiện đúng nghĩa phải có giấy phép thành lập và quyết định công nhận điều lệ do cơ quan nhà nước cấp (Bộ Nội vụ hoặc UBND tỉnh, thành phố), có con dấu, tài khoản mang tên quỹ và phải công khai báo cáo tài chính. Một nhóm thiện nguyện tự phát thì không có tư cách pháp nhân, nhận tiền qua tài khoản cá nhân. Muốn kiểm, hãy xin tên đầy đủ và số quyết định cấp phép, rồi tự tra trên trang của Bộ Nội vụ hoặc Sở Nội vụ, đừng tin ảnh chụp giấy tờ gửi qua tin nhắn.
Năm loại "nơi nhận góp" thường gặp
Khi thấy một lời kêu gọi, việc đầu tiên là biết bên kêu gọi thuộc loại nào. Mỗi loại có trách nhiệm pháp lý khác nhau, và cách kiểm cũng khác.
| Loại | Căn cứ chính | Tư cách pháp nhân | Tài khoản nhận tiền | Kiểm ở đâu |
|---|---|---|---|---|
| Quỹ xã hội, quỹ từ thiện | Nghị định 93/2019/NĐ-CP (và văn bản sửa đổi, nếu có) | Có | Mang tên quỹ | Quyết định cấp phép trên trang Bộ Nội vụ, Sở Nội vụ tỉnh |
| Hội (hội bảo trợ, hội từ thiện…) | Nghị định về tổ chức, hoạt động và quản lý hội | Có | Mang tên hội | Quyết định cho phép thành lập, phê duyệt điều lệ |
| Mặt trận Tổ quốc, Hội Chữ thập đỏ | Luật Mặt trận Tổ quốc, Luật Hoạt động chữ thập đỏ 2008 | Có | Tài khoản cứu trợ chính thức, công bố trên trang của tổ chức | Trang chính thức của tổ chức các cấp |
| Chùa, cơ sở tôn giáo | Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016; hiến chương giáo hội | Theo quy định của luật và giáo hội | Thường là tài khoản của chùa hoặc của Ban Trị sự | Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo cấp tỉnh, trực tiếp tại chùa |
| Nhóm tự phát, cá nhân | Nghị định 93/2021/NĐ-CP (khi vận động cho thiên tai, dịch bệnh, sự cố, bệnh hiểm nghèo) | Không | Tài khoản cá nhân, nên là tài khoản riêng cho từng đợt | Người đứng tên, lịch sử các đợt trước, báo cáo công khai |
Tên văn bản trên đây là để biết mà tra cứu thêm. Quy định có thể được sửa đổi, nhất là phần thẩm quyền cấp phép sau khi bỏ cấp huyện từ tháng 7/2025, nên trước khi dựa vào một điều khoản cụ thể, hãy kiểm văn bản còn hiệu lực trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật.
Quỹ từ thiện được cấp phép: cần có những gì
Theo Nghị định 93/2019/NĐ-CP, quỹ xã hội, quỹ từ thiện là tổ chức phi lợi nhuận, hoạt động không vì mục đích kiếm lời. Một quỹ hợp pháp thường có đủ các dấu hiệu sau:
- Quyết định cấp giấy phép thành lập và công nhận điều lệ, ghi rõ tên quỹ, phạm vi hoạt động (toàn quốc, liên tỉnh hay trong một tỉnh) và cơ quan cấp.
- Hội đồng quản lý quỹ có danh sách cụ thể, không phải một người tự xưng "chủ quỹ".
- Con dấu và tài khoản ngân hàng mang tên quỹ. Tiền góp vào tài khoản cá nhân của ai đó thì không còn là góp cho quỹ.
- Mã số thuế của tổ chức, tra được trên trang tra cứu thông tin người nộp thuế của ngành thuế.
- Báo cáo tài chính hằng năm được công khai. Quỹ hoạt động lâu năm mà chưa từng công khai báo cáo là điểm cần hỏi.
Phạm vi hoạt động quyết định cơ quan cấp phép. Quỹ hoạt động toàn quốc hoặc liên tỉnh do Bộ Nội vụ cấp; quỹ hoạt động trong một tỉnh do UBND cấp tỉnh cấp (qua Sở Nội vụ tham mưu). Trước 7/2025 còn có quỹ phạm vi huyện, xã do cấp huyện cấp phép; các quỹ này nay thuộc diện được sắp xếp lại theo chính quyền hai cấp.
Cách tra một quỹ trong 15 phút
- Xin thông tin gốc. Tên đầy đủ của quỹ (không phải tên trang mạng), số quyết định cấp phép, ngày cấp, cơ quan cấp. Bên đàng hoàng sẽ đưa ngay, không vòng vo.
- Tra quyết định trên trang chính thức. Vào trang của Bộ Nội vụ (với quỹ toàn quốc) hoặc Sở Nội vụ tỉnh (với quỹ trong tỉnh), tìm mục văn bản hoặc danh sách quỹ, gõ tên quỹ. Có thể tìm trên Google với cụm "quyết định cấp giấy phép thành lập và công nhận điều lệ" kèm tên quỹ, nhưng chỉ tin kết quả nằm trên tên miền .gov.vn.
- Đối chiếu tài khoản. Tên chủ tài khoản phải trùng tên quỹ. Nếu bài kêu gọi ghi "chuyển khoản cho anh A, thủ quỹ" thì đó là tài khoản cá nhân, dù quỹ có thật.
- Đối chiếu số điện thoại và trang web. Lấy số điện thoại từ trang web chính thức của quỹ (hoặc từ quyết định cấp phép, nếu có địa chỉ), gọi hỏi xem đợt kêu gọi đang lan truyền có phải của họ không. Đừng gọi số in trong chính bài kêu gọi.
- Xem báo cáo năm trước. Quỹ có công bố tổng thu, tổng chi, các chương trình đã làm không. Chưa cần đọc chuyên sâu, chỉ cần thấy có báo cáo và có số liệu cụ thể.
- Xem lịch sử trang mạng xã hội. Trên Facebook, mục "Minh bạch trang" cho biết trang tạo khi nào, đã đổi tên mấy lần. Trang mới tạo tuần trước, hoặc trước đây bán quần áo rồi đổi tên thành "Quỹ…" là dấu hiệu xấu.
Chữ "quỹ" trên mạng không phải là giấy phép
Rất nhiều trang, nhóm, kênh video tự đặt tên "Quỹ yêu thương…", "Quỹ bảo trợ…". Có nhóm làm thật lòng nhưng chưa từng đăng ký; có nhóm cố ý dùng chữ "quỹ" cho có vẻ chính danh. Chữ "quỹ" trong tên một trang mạng không có nghĩa là quỹ đã được cấp phép.
Các dấu hiệu nên dè chừng:
- Đưa ảnh chụp "giấy phép" nhưng không cho biết số quyết định để tự tra.
- Giấy tờ là giấy đăng ký kinh doanh của một công ty, không phải quyết định cấp phép quỹ.
- Tài khoản nhận tiền đổi liên tục, mỗi bài một số khác.
- Không có địa chỉ trụ sở, hoặc địa chỉ là một căn hộ chung cư không có biển.
- Chỉ nhận tiền, không bao giờ nhận người đến làm tình nguyện hay đến xem tận nơi.
Nhóm tự phát: không xấu, nhưng phải tự kiểm kỹ hơn
Không có giấy phép không có nghĩa là lừa đảo. Rất nhiều nhóm nấu cơm bệnh viện, nhóm chở nước vùng hạn, nhóm sinh viên tình nguyện làm việc thật, sạch sẽ, vì họ nhỏ và gần người nhận. Nhưng vì không có cơ quan nào giám sát, người góp phải tự làm việc giám sát.
Nghị định 93/2021/NĐ-CP đặt ra yêu cầu cho cá nhân vận động đóng góp khi có thiên tai, dịch bệnh, sự cố hoặc hỗ trợ bệnh nhân hiểm nghèo: công khai thông tin cuộc vận động, mở tài khoản riêng để nhận, sử dụng đúng mục đích và công khai kết quả. Nắm được mấy yêu cầu này giúp người góp biết hỏi gì.
Góp cho nhóm tự phát an toàn hơn
- Ưu tiên nhóm mà mình hoặc người quen trực tiếp biết người đứng đầu.
- Xem các đợt trước: có báo cáo chi tiết, có sao kê, có ảnh danh sách ký nhận không.
- Hỏi tài khoản này có phải mở riêng cho đợt này không, hay là tài khoản chi tiêu hằng ngày.
- Góp một khoản vừa phải lần đầu, xem cách họ báo cáo, rồi mới góp lần sau.
- Nếu được, đến tận nơi một lần: bếp ăn, điểm phát quà, mái ấm. Không gì kiểm tốt hơn mắt mình.
Góp qua chùa: những điều nên biết
Nhiều người tin chùa hơn tin quỹ, và nhiều chùa làm từ thiện rất tốt: bếp cơm cho bệnh viện, lớp học tình thương, cứu trợ bão lũ. Giáo hội Phật giáo Việt Nam có Ban Từ thiện xã hội ở trung ương và các ban tương ứng ở cấp tỉnh, các đợt cứu trợ lớn của Phật giáo thường được điều phối qua đây hoặc qua Mặt trận Tổ quốc địa phương.
- Góp trực tiếp tại chùa thì xin biên nhận hoặc ghi sổ, ghi rõ góp cho việc gì (cứu trợ lũ, bếp cơm, xây dựng).
- Thấy trang mạng mang tên một chùa kêu gọi, hãy gọi điện thoại đến văn phòng chùa hoặc nhắn qua kênh chính thức của chùa để hỏi. Trang giả mạo tên chùa, tên thầy là chuyện có thật.
- Tu sĩ đi quyên góp ngoài đường, ở bến xe, quán ăn thì nên cẩn trọng; có thể hỏi chùa nào, rồi tự liên hệ chùa đó.
Góc nhìn hôm nay: ghi lại một "sổ tay góp"
Một thói quen nhỏ giúp lâu dài: mỗi lần góp, ghi vào ghi chú điện thoại bốn dòng — bên nhận, loại tổ chức, số quyết định (nếu có), tài khoản đã chuyển. Sau một năm, nhìn lại sẽ biết nơi nào báo cáo đầy đủ, nơi nào im lặng, để lần sau chọn. Bài đọc sao kê và bài lừa đảo kêu gọi từ thiện trong mục này đi tiếp các bước kiểm tra sau khi tiền đã chuyển.
Gặp đợt kêu gọi có dấu hiệu lừa, có thể báo công an xã, phường nơi mình ở, hoặc báo cho chính tổ chức bị mạo danh để họ lên tiếng. Ai cần đọc nguyên văn quy định, hãy tra trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật, tránh đọc qua các bản chép lại không rõ nguồn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết quỹ từ thiện có giấy phép không?
Xin tên đầy đủ, số quyết định cấp giấy phép thành lập và công nhận điều lệ, rồi tự tra trên trang của Bộ Nội vụ hoặc Sở Nội vụ tỉnh. Quỹ hợp pháp có con dấu, tài khoản mang tên quỹ và báo cáo tài chính công khai.
Quỹ từ thiện do cơ quan nào cấp phép?
Theo Nghị định 93/2019/NĐ-CP, quỹ hoạt động toàn quốc hoặc liên tỉnh do Bộ Nội vụ cấp phép, quỹ hoạt động trong một tỉnh do UBND cấp tỉnh cấp phép. Thẩm quyền có thể được điều chỉnh sau khi sắp xếp chính quyền hai cấp, nên cần kiểm văn bản hiện hành.
Nhóm thiện nguyện tự phát có hợp pháp không?
Cá nhân và nhóm vẫn được vận động đóng góp trong các trường hợp pháp luật cho phép, như thiên tai, dịch bệnh, bệnh hiểm nghèo, nhưng phải công khai, dùng tài khoản riêng và báo cáo kết quả. Nhóm không có tư cách pháp nhân, nên người góp cần tự kiểm kỹ hơn.
Chuyển tiền vào tài khoản cá nhân của "thủ quỹ" có an toàn không?
Nếu bên kêu gọi tự nhận là quỹ được cấp phép mà lại nhận tiền vào tài khoản cá nhân, đó là dấu hiệu bất thường. Quỹ hợp pháp nhận tiền vào tài khoản mang tên tổ chức.
Có nên góp từ thiện qua chùa không?
Nhiều chùa làm từ thiện tốt và minh bạch. Nên góp trực tiếp tại chùa hoặc qua kênh chính thức của chùa, xin biên nhận, ghi rõ mục đích, và gọi xác minh khi gặp trang mạng mang tên chùa kêu gọi.