Bố thí (布施, tiếng Pali là dāna) là cho đi với lòng thương, không đòi lại. Nhà Phật chia việc cho làm ba loại: tài thí là cho của cải, pháp thí là cho hiểu biết, vô uý thí là cho người khác sự yên ổn, không sợ hãi. Cho không chỉ là đưa tiền: một lời chỉ đường tử tế, một lần giữ lời hứa, một việc không làm hại ai cũng là bố thí.
Nghĩa của hai chữ "bố thí"
"Bố" (布) là trải ra, rải ra khắp nơi, như trong "phân bố", "tuyên bố". "Thí" (施) là ban cho, đem ra dùng, như trong "thi hành", "thí chủ". Gộp lại, bố thí là trải lòng mình ra mà cho. Chữ "thí chủ" người ta vẫn gọi khách đến chùa cũng từ đây: người làm chủ việc cho.
Trong tiếng Việt đời thường, "bố thí" đôi khi mang sắc thái coi thường ("bố thí cho nó vài đồng"). Nghĩa nhà Phật thì ngược hẳn: người cho phải cung kính, và người nhận không bị coi là thấp hơn. Chữ Pali dāna cũng chỉ đơn giản là "sự cho", không mang ý ban ơn từ trên xuống.
Bố thí đứng đầu trong sáu ba-la-mật (lục độ) của Bồ Tát theo truyền thống Bắc tông: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ. Ở truyền thống Nam tông, bố thí cũng đứng đầu trong mười pháp ba-la-mật và là việc đầu tiên trong ba việc làm phước căn bản: bố thí, trì giới, tu tập. Xếp đầu không phải vì nó cao nhất, mà vì nó dễ bắt đầu nhất. Ai cũng có thứ gì đó để cho.
Ba cách cho: bảng so sánh nhanh
| Loại | Cho cái gì | Ví dụ đời thường | Dễ sai ở đâu |
|---|---|---|---|
| Tài thí | Tiền, đồ ăn, thuốc, áo quần, công sức, thời gian | Góp tiền mổ tim cho trẻ, nấu cơm cho bệnh viện, chở người già đi khám | Cho quá sức mình, cho sai thứ người ta cần, cho rồi kể công |
| Pháp thí | Hiểu biết, lời khuyên đúng, kiến thức, đạo lý | Dạy kèm miễn phí, chỉ người quê cách tránh lừa qua điện thoại, giảng giải kinh sách | Giảng khi người ta chưa hỏi, đem điều mình chưa chắc ra dạy |
| Vô uý thí | Sự an toàn, không sợ hãi | Giữ giới không làm hại ai, an ủi người hoảng loạn, che chở người bị bắt nạt, không doạ trẻ con | Hứa che chở mà không làm được, an ủi bằng lời sáo rỗng |
Tài thí: cho của cải, và cả sức lực
Tài thí có hai lớp. Ngoại tài là của ngoài thân: tiền, gạo, nhà, xe. Nội tài là chính thân mình: sức lực, thời gian, máu, cho đến bộ phận cơ thể. Người không có tiền vẫn làm được nội tài thí: đẩy giúp xe người bán ve chai qua dốc, ngồi trông giúp bệnh nhân một buổi cho người nhà đi ăn, hiến máu.
Kinh Tăng Chi Bộ (tạng Pali) có một bài nói về năm cách cho của bậc chân nhân, tức người tốt thật sự. Diễn ý: cho với lòng tin, cho một cách cung kính, cho đúng lúc, cho với tâm không bám víu, và cho mà không làm tổn hại mình lẫn người. Vế cuối rất thực tế. Một việc cho làm cả nhà mình túng quẫn, hay làm người nhận mang tiếng, thì chưa trọn.
Cũng trong Tăng Chi Bộ có bài nói về năm lúc nên cho: cho người mới đến, cho người sắp đi xa, cho người bệnh, cho khi mất mùa đói kém, và dâng phần hoa trái đầu mùa cho người giữ giới. Nhìn lại, cả năm lúc đều là lúc người ta thật sự cần. Lời dạy hướng người cho để ý đến nhu cầu bên kia, không phải chọn ngày đẹp cho mình.
Pháp thí: vì sao được xem là cao nhất
Kinh Pháp Cú, câu 354, có ý: trong mọi cách cho, cho chánh pháp là hơn cả. Lý do dễ hiểu. Của cải dùng rồi hết; hiểu biết đúng thì người nhận mang theo, dùng mãi, lại truyền tiếp cho người khác được.
"Pháp" ở đây hiểu rộng là điều đúng đắn, có ích để người ta bớt khổ. Không cần là thầy giảng kinh mới làm được pháp thí:
- Chỉ cho bà hàng xóm cách nhận ra cuộc gọi giả công an đòi chuyển tiền.
- Giải thích cho người mới đi chùa rằng không cần mua lễ đắt, không ai "tính phước" theo mâm cỗ.
- Dạy một đứa trẻ cách đọc nhãn hạn dùng, cách bơi, cách gọi số khẩn cấp.
- Viết lại kinh nghiệm chữa xe, nuôi con, chăm người bệnh để người sau đỡ mò mẫm.
Pháp thí có cái bẫy riêng: cho lời khuyên khi người ta không hỏi, hoặc đem điều mình chưa chắc ra nói như thật. Pháp thí sai còn hại hơn không cho. Trước khi khuyên ai về thuốc men, pháp luật, tiền bạc, hãy chắc mình đúng, hoặc chỉ họ tới người có chuyên môn.
Vô uý thí: cho người khác khỏi sợ
Vô uý (無畏) là không sợ hãi. Vô uý thí là làm cho người khác, loài khác được yên, không phải sợ mình. Đây là cách cho ít được để ý nhất, mà lại gần đời sống nhất.
Tăng Chi Bộ có một đoạn coi năm giới là năm món quà lớn: người giữ giới không giết, không trộm, không tà hạnh, không nói dối, không say sưa là đem sự an ổn đến cho vô số chúng sinh, vì không ai phải sợ người ấy. Nói cách khác, giữ giới đã là bố thí. Người không đánh vợ, không doạ con, không lừa khách, không phóng nhanh vượt ẩu là đang làm vô uý thí mỗi ngày.
Ngoài giữ giới, vô uý thí còn là những việc chủ động:
- Ngồi với người vừa gặp tai nạn, nói năng bình tĩnh cho tới khi xe cấp cứu đến.
- Lên tiếng khi thấy một đứa trẻ bị bắt nạt, rồi báo người lớn có trách nhiệm.
- Thả con vật đang bị nhốt về đúng nơi nó sống được, hoặc báo kiểm lâm khi thấy buôn bán thú rừng.
- Giữ bí mật cho người đã tin mình mà kể chuyện khó.
Cho đúng: ba thứ người xưa xét
Các luận giải về bố thí thường xét ba mặt, có thể gọi gọn là người cho, vật cho, người nhận.
Người cho: tâm trước, trong và sau
Truyền thống Nam tông hay nhắc: trước khi cho thì vui, trong khi cho thì lòng trong sạch, cho xong thì không hối tiếc. Ba thời điểm này là một phép tự kiểm rất dùng được. Nếu chuyển tiền xong mà mất ngủ vì tiếc, có lẽ mình đã cho quá sức, hoặc cho vì ngại chứ không vì thương.
Vật cho: có được ngay thẳng không
Của cho phải là của mình làm ra chính đáng. Đem tiền lừa đảo đi làm từ thiện không biến việc lừa thành việc tốt. Đồ cho cũng nên là đồ dùng được: áo rách, thuốc hết hạn, gạo mốc là đổ gánh nặng sang cho người nhận.
Người nhận: không chia người sang người hèn
Kinh điển có nói đến "phước điền", ruộng phước, ý rằng cho người giữ giới thì có ý nghĩa sâu. Nhưng cũng chính các kinh ấy kể chuyện cho cả loài vật một nắm cơm thừa cũng là việc lành. Cách hiểu cân bằng: không chọn người nhận để "lời" phước, mà chọn nơi của mình được dùng đúng nhất.
Những hiểu lầm thường gặp
- "Cho càng nhiều tiền thì càng nhiều phước." Lời Phật dạy đặt trọng tâm ở tâm người cho và ích lợi thật cho người nhận, không đặt ở con số. Chuyện "bà lão nghèo dâng một ngọn đèn" được kể trong kinh sách Bắc tông là để nói đúng điều đó.
- "Bố thí là việc của người giàu." Nội tài, pháp thí, vô uý thí không tốn tiền. Người đang khó khăn vẫn cho được nụ cười, lời tử tế, buổi trông trẻ giúp hàng xóm.
- "Cho để được đáp lại." Cho để mong khỏi bệnh, đỗ đạt, buôn may bán đắt là đổi chác, không phải bố thí theo nghĩa nhà Phật. Bài về tam luân không tịch trong mục này nói kỹ chỗ ấy.
- "Chỉ cho ở chùa mới là bố thí." Góp cho bệnh viện, trường làng, người hàng xóm cũng là bố thí. Chùa là một nơi để cho, không phải nơi duy nhất.
Góc nhìn hôm nay: tập bố thí bằng việc nhỏ
Muốn tập hạnh cho mà không cần đợi có tiền, có thể thử bảy ngày, mỗi ngày một việc:
- Ngày 1, tài thí nhỏ: mời bác bảo vệ hay chị lao công một chai nước.
- Ngày 2, nội tài: dành một giờ giúp việc gì đó mà không ai nhờ.
- Ngày 3, pháp thí: chỉ cho một người lớn tuổi trong nhà cách nhận diện tin nhắn lừa đảo.
- Ngày 4, vô uý thí: cả ngày không quát mắng ai, kể cả con vật trong nhà.
- Ngày 5, cho mà không nói: làm một việc tốt và không kể với ai.
- Ngày 6, cho đúng nhu cầu: hỏi một người xem họ thật sự cần gì trước khi giúp.
- Ngày 7, ngồi lại tự hỏi: việc nào cho mình vui nhất, việc nào khó nhất, vì sao.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm các bản dịch tiếng Việt của Kinh Pháp Cú, Kinh Tăng Chi Bộ (phần về bố thí) và các sách giảng về Lục độ ba-la-mật. Đọc chậm, đối chiếu vài bản dịch khác nhau thì dễ thấy ý hơn là học thuộc một câu trích.
Câu hỏi thường gặp
Bố thí là gì trong đạo Phật?
Bố thí là cho đi với lòng thương và không đòi lại, là pháp tu đầu tiên trong sáu ba-la-mật. Có ba loại chính: tài thí (cho của cải, sức lực), pháp thí (cho hiểu biết đúng) và vô uý thí (cho người khác sự yên ổn, không sợ hãi).
Vô uý thí là gì, ví dụ?
Vô uý thí là làm cho người và loài vật không phải sợ mình, đồng thời che chở họ khỏi sợ hãi. Giữ năm giới là một dạng vô uý thí; an ủi người gặp nạn, bảo vệ trẻ bị bắt nạt, không hành hạ con vật cũng là ví dụ cụ thể.
Vì sao pháp thí được xem là cao nhất?
Kinh Pháp Cú câu 354 có ý rằng cho chánh pháp hơn mọi cách cho khác. Của cải dùng rồi hết, còn hiểu biết đúng giúp người nhận tự bớt khổ lâu dài và truyền lại được cho người khác.
Không có tiền thì bố thí bằng cách nào?
Có thể cho sức lực và thời gian (nội tài thí), cho lời khuyên đúng, kiến thức hữu ích (pháp thí), hoặc giữ giới, đối xử tử tế để không ai phải sợ mình (vô uý thí). Ba cách này không cần tiền.
Bố thí có phải để được phước, được may mắn không?
Lời Phật dạy đặt trọng tâm ở tâm người cho và lợi ích thật cho người nhận. Cho để mong đổi lấy may mắn là mặc cả chứ không phải bố thí theo nghĩa nhà Phật; cho với lòng không bám víu mới là cốt lõi.