Gal Vihara là bốn tượng Phật tạc liền vào một khối đá granite dài ở cố đô Polonnaruwa, miền trung bắc Sri Lanka, được thực hiện vào thế kỷ 12 dưới triều vua Parakramabahu I. Bốn tượng gồm một tượng Phật ngồi lớn, một tượng ngồi nhỏ trong hốc đá, một tượng đứng cao khoảng 7 m và một tượng Phật nằm dài khoảng 14 m — được coi là đỉnh cao của nghệ thuật tạc đá Sri Lanka. Khu này nằm trong Thành cổ Polonnaruwa, được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 1982.
Khi đến, nhớ quy tắc nghiêm của Sri Lanka: không chụp ảnh quay lưng về phía tượng Phật, không tạo dáng đùa cợt cạnh tượng — ở đây đó không chỉ là phép lịch sự mà có thể dẫn đến rắc rối thật.
Polonnaruwa: kinh đô thứ hai của Sri Lanka
Sau nhiều thế kỷ đóng đô ở Anuradhapura, các vương triều Sinhala dời trung tâm về Polonnaruwa vào khoảng thế kỷ 11, sau những biến động với các thế lực từ nam Ấn. Thời hoàng kim của Polonnaruwa là triều vua Parakramabahu I (trị vì khoảng 1153–1186): ông thống nhất đảo, cho xây dựng hệ thống hồ chứa lớn — nổi tiếng nhất là hồ Parakrama Samudra ("biển của Parakrama") vẫn còn tưới ruộng đến nay — cùng cung điện, tu viện và các công trình Phật giáo.
Gal Vihara (nghĩa là "tu viện đá") khi đó thuộc một tu viện lớn ở phía bắc kinh thành, thường được gọi là Uttararama. Trên vách đá, cạnh các tượng, có một bản văn khắc của vua Parakramabahu I ghi việc chỉnh đốn Tăng đoàn — đặt ra quy củ cho chư tăng các phái. Văn khắc này là nguồn quan trọng để xác định niên đại khu tượng.
Bốn tượng trên một khối đá
| Tượng | Tư thế, thủ ấn | Kích thước (khoảng) | Điểm cần nhìn |
|---|---|---|---|
| Tượng Phật ngồi lớn | Ngồi kiết già, ấn thiền định (hai tay đặt trong lòng) | cao khoảng 4,6 m | vầng hào quang và bệ chạm hoa sen, sư tử, kim cương chử phía sau |
| Tượng ngồi trong hốc (Vijjadhara Guha) | Ngồi thiền định, trong hang nhân tạo | nhỏ, cao khoảng 1,4 m | chư thiên chạm trên vách hang; vết màu cũ còn sót |
| Tượng đứng | Đứng, hai tay khoanh trước ngực | cao khoảng 7 m | tư thế hiếm gặp, còn tranh luận về ý nghĩa |
| Tượng Phật nằm | Nằm nghiêng phải, nhập Niết Bàn | dài khoảng 14 m | gối có hoa văn tròn; hai bàn chân hơi lệch nhau |
Cả bốn tượng được tạc từ cùng một dải đá tự nhiên, người thợ phải tận dụng đúng thớ đá. Trên tượng ngồi lớn và tượng nằm có thể thấy các vân đá chạy ngang mặt và thân — người tạc đã khéo đặt vân sao cho không làm hỏng nét mặt.
Thuở xưa, mỗi tượng có một điện thờ bằng gạch che phía trước; trên vách đá còn các lỗ đục để gác xà. Các điện này đã sụp, nên ngày nay bốn tượng đứng ngoài trời, được che bằng mái hiện đại ở một số giai đoạn để giảm mưa nắng.
Tượng đứng: Đức Phật hay tôn giả A Nan?
Tượng đứng hai tay khoanh trước ngực là chi tiết được bàn cãi nhiều nhất ở Gal Vihara. Vì tượng đứng ngay cạnh đầu tượng Phật nằm, có thời người ta cho đây là tôn giả A Nan (Ānanda), thị giả thân cận của Đức Phật, đang đau buồn bên Thầy lúc nhập Niết Bàn. Cách hiểu này được kể rất nhiều trong sách du lịch cũ.
Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu hiện nay cho rằng đó cũng là một tượng Phật: tượng có tóc xoắn ốc và bệ hoa sen — những dấu hiệu dành cho tượng Phật — và tư thế khoanh tay có thể diễn tả Đức Phật trong tuần lễ sau khi thành đạo, hoặc lòng bi mẫn trước nỗi khổ của chúng sinh. Vấn đề đến nay chưa ngã ngũ. Khi đứng trước tượng, có thể tự quan sát: tóc, bệ, khuôn mặt — rồi tự đưa ra cách hiểu của mình.
Tượng nằm: nhập Niết Bàn chứ không phải ngủ
Tượng nằm dài khoảng 14 m, nằm nghiêng bên phải, đầu gối trên chiếc gối tròn chạm hoa văn, tay phải kê dưới đầu. Người hướng dẫn ở đây thường chỉ ra hai chi tiết để phân biệt tượng Phật nhập Niết Bàn với tượng Phật nằm nghỉ:
- Hai bàn chân: bàn chân trên hơi lùi lại so với bàn chân dưới, không chồng khít lên nhau — theo cách giải thích phổ biến, đó là dấu hiệu thân đã buông, không còn giữ tư thế nghỉ.
- Chiếc gối: gối hơi lún xuống dưới sức nặng của đầu, được tạc mềm như vải thật — cho thấy tay nghề tinh tế của người thợ đá.
Đây là cách giải thích truyền thống tại chỗ; các nhà nghiên cứu mỹ thuật có thể có cách đọc khác, nhưng đứng trước tượng nhìn kỹ hai chi tiết này là trải nghiệm đáng có.
Quy tắc chụp ảnh và trang phục ở Sri Lanka
Sri Lanka là nước Phật giáo Nam tông, coi trọng hình tượng Đức Phật rất nghiêm. Ở Gal Vihara và mọi chùa:
- Không chụp ảnh quay lưng về phía tượng Phật, kể cả selfie. Muốn có ảnh mình cùng tượng, đứng nghiêng, mặt hướng về tượng, hoặc chụp từ xa.
- Không tạo dáng chạm vào tượng, giả vờ "đỡ" tượng, ngồi lên bệ.
- Cởi giày và mũ khi vào khu tượng; đá giữa trưa rất nóng, có thể mang tất mỏng nếu được phép.
- Che vai và gối; nhân viên có thể yêu cầu quấn thêm khăn.
- Hình xăm Phật: đã có trường hợp khách nước ngoài gặp rắc rối khi nhập cảnh hoặc bị nhắc vì có hình xăm Đức Phật lộ ra. Nếu có, nên che kín.
- Flash và chân máy: tránh flash ở hốc tượng nhỏ; có khu có quy định riêng về máy bay không người lái và chân máy — hỏi trước.
Đi Polonnaruwa thế nào
- Từ Colombo: xe hơi khoảng năm đến sáu giờ; tàu hoặc xe khách lâu hơn.
- Tam giác văn hoá: Polonnaruwa thường đi cùng Sigiriya (khoảng một giờ xe), Dambulla (chùa hang) và Anuradhapura. Một chuyến ba bốn ngày đủ cho cả bốn nơi.
- Đi trong thành cổ: thành cổ trải dài vài cây số; nhiều người thuê xe đạp hoặc xe tuk-tuk. Gal Vihara nằm ở phía bắc, nên để vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn khi nắng xiên chiếu lên mặt đá.
- Mùa đi: vùng trung bắc khô nhất khoảng từ tháng 5 đến tháng 9; từ khoảng tháng 10 đến tháng 1 là mùa mưa gió mùa đông bắc ở vùng này. Thời tiết từng năm khác nhau, nên xem dự báo.
Trong thành cổ còn nên ghé: Vatadage (điện tròn bảo vệ tháp nhỏ, có bốn tượng Phật ngồi hướng bốn cửa), Lankatilaka (điện gạch cao có tượng Phật đứng không đầu), tháp Rankoth Vehera và tàn tích cung điện của Parakramabahu I. Bảo tàng khảo cổ ở cửa thành cổ có mô hình giúp hình dung kinh đô xưa — xem trước khi vào sẽ hiểu nhiều hơn.
Góc nhìn hôm nay
Gal Vihara khác những tượng khổng lồ hiện đại ở chỗ nó không cao, không rực rỡ, nhưng giữ được một vẻ an tĩnh hiếm có: bốn tượng trên một vách đá, đặt cạnh nhau như bốn khoảnh khắc của đời Phật — thiền định, thành đạo, lòng bi, nhập diệt. Đứng đó lúc sáng sớm, khi nắng mới chạm vào vân đá, người ta hiểu vì sao nghệ thuật tạc đá Sri Lanka được ngưỡng mộ.
Muốn đọc thêm: hồ sơ di sản UNESCO về Thành cổ Polonnaruwa, và các tài liệu về Phật giáo Theravada (Nam tông) Sri Lanka — truyền thống có quan hệ gần với Phật giáo Nam tông của đồng bào Khmer ở Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Gal Vihara là gì?
Gal Vihara là khu bốn tượng Phật tạc liền vào một khối đá granite ở cố đô Polonnaruwa, Sri Lanka, làm vào thế kỷ 12 dưới triều vua Parakramabahu I. Gồm hai tượng ngồi, một tượng đứng và một tượng nằm.
Tượng Phật nằm Gal Vihara dài bao nhiêu?
Tượng Phật nằm dài khoảng 14 m, nằm nghiêng bên phải trong tư thế nhập Niết Bàn. Tượng đứng cạnh đó cao khoảng 7 m, tượng ngồi lớn cao khoảng 4,6 m.
Tượng đứng ở Gal Vihara là ai?
Còn tranh luận. Sách cũ thường cho là tôn giả A Nan đang đau buồn bên Phật nhập Niết Bàn, nhưng nhiều nhà nghiên cứu nay cho rằng đó là tượng Phật, dựa vào tóc xoắn ốc và bệ hoa sen.
Polonnaruwa được UNESCO công nhận năm nào?
Thành cổ Polonnaruwa, gồm cả Gal Vihara, được UNESCO ghi danh di sản thế giới năm 1982. Đây là kinh đô thứ hai của Sri Lanka sau Anuradhapura.
Chụp ảnh ở chùa Sri Lanka cần lưu ý gì?
Không chụp ảnh quay lưng về phía tượng Phật, không chạm vào hay tạo dáng đùa cợt với tượng, cởi giày mũ và che vai gối. Người có hình xăm Đức Phật nên che kín để tránh rắc rối.