Cho tiền thường có ích hơn khi chợ gần người nhận vẫn họp và có hàng, vì người nhận tự mua đúng thứ mình thiếu và không tốn tiền chở hàng từ xa. Cho hiện vật có ích hơn khi chợ không còn hàng, bị cô lập, hoặc khi thứ cần là đồ đặc thù khó mua ở địa phương. Có những cách ở giữa: trả thẳng viện phí, học phí cho bệnh viện, nhà trường; phát phiếu mua hàng; góp vào bếp ăn chung. Câu hỏi đúng không phải "cái nào tốt hơn" mà là "người nhận cần gì, và họ có mua được ở gần không".
Hai lối nghĩ quen thuộc, cả hai đều có lý
Một bên nói: đưa tiền thì sợ người ta tiêu sai, mua rượu, đánh bài; đưa gạo, đưa sữa thì chắc chắn đến miệng. Bên kia nói: đưa tiền là tôn trọng người nhận, họ biết nhà mình thiếu gì hơn người ngoài.
Cả hai đều đúng một phần. Lựa chọn tốt phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể, không có công thức chung. Kinh Tăng Chi Bộ nói đến việc cho "đúng lúc" và cho mà "không làm tổn hại mình và người"; áp vào đây, cho đúng là cho thứ giúp được người nhận nhiều nhất, với chi phí ít nhất, và không làm hại ai ở xung quanh.
Cái giá ẩn của hiện vật
Món hàng người cho bỏ tiền mua chưa phải là toàn bộ chi phí. Muốn hàng đến tay người nhận, còn phải tính:
- Vận chuyển: thuê xe, xăng dầu, thuyền, công bốc vác. Với hàng nặng, rẻ như gạo, nước, tiền chở có khi gần bằng tiền hàng.
- Kho và phân loại: ai giữ, ai chia, chỗ nào khô ráo. Quần áo, đồ dùng lẫn lộn tốn rất nhiều công.
- Không vừa nhu cầu: áo không vừa cỡ, sữa không hợp tuổi, thuốc không đúng bệnh. Hàng không dùng được là bỏ phí cả tiền hàng lẫn tiền chở.
- Ảnh hưởng chợ địa phương: chở một lượng lớn gạo, rau về một vùng vừa thu hoạch có thể làm người bán, người trồng ở đó ế hàng. Người nhận hôm nay là người bán hàng ngày mai.
Chi phí ẩn không có nghĩa là đừng cho hiện vật. Nó có nghĩa là trước khi chở cả xe hàng đi xa, hãy so với việc gửi tiền để mua ngay ở chợ gần nơi cần.
Chuyện "sợ người ta tiêu sai"
Đây là nỗi lo phổ biến nhất khi cho tiền. Các nghiên cứu về chương trình chuyển tiền mặt cho người nghèo trên thế giới đã đi khá sâu vào câu hỏi này. Một tổng quan của Ngân hàng Thế giới công bố năm 2014, gộp kết quả của nhiều nghiên cứu ở châu Phi, Mỹ Latin và châu Á, nhìn chung không thấy chuyển tiền mặt làm tăng chi tiêu cho rượu, thuốc lá; phần lớn tiền được dùng cho ăn uống, học hành, sức khoẻ, làm ăn.
Kết luận đó là về số đông, không phải mọi trường hợp. Trong thực tế vẫn có hộ có người nghiện, có người bị ép nợ, và tiền mặt khi ấy có thể không đến được bữa ăn của trẻ con. Biết hoàn cảnh cụ thể của người nhận vẫn là điều quan trọng nhất. Ngành cứu trợ nhân đạo quốc tế những năm gần đây dùng ngày càng nhiều hình thức hỗ trợ bằng tiền mặt và phiếu mua hàng, nhưng luôn kèm đánh giá chợ và hoàn cảnh trước khi làm.
Bảng chọn nhanh
| Câu hỏi | Nếu "có" thì nghiêng về | Nếu "không" thì nghiêng về |
|---|---|---|
| Chợ gần người nhận còn họp, còn hàng? | Tiền | Hiện vật |
| Giá cả ở đó vẫn ổn định, chưa tăng vọt? | Tiền | Hiện vật hoặc phiếu mua hàng |
| Người nhận có cách nhận tiền an toàn (tài khoản, người địa phương tin cậy)? | Tiền | Hiện vật hoặc trả thẳng dịch vụ |
| Thứ cần là hàng phổ thông (gạo, dầu ăn, đồ dùng)? | Tiền, mua tại chỗ | Hiện vật đặc thù (thiết bị y tế, đồ cho người khuyết tật) qua đơn vị chuyên môn |
| Có nguy cơ tiền bị lạm dụng (nghiện ngập, bị ép nợ)? | Hiện vật, trả thẳng dịch vụ | Tiền |
| Nhu cầu rất riêng của từng người, từng hộ? | Tiền | Hiện vật đồng loạt |
Những cách ở giữa
Trả thẳng cho dịch vụ
Bệnh nhân nghèo: đóng viện phí qua phòng công tác xã hội hoặc quầy thu của bệnh viện. Học sinh khó khăn: đóng học phí, tiền ăn bán trú qua nhà trường. Tiền đến đúng chỗ, người nhận không phải cầm một khoản lớn trong tay, và người cho có biên lai rõ ràng.
Phiếu mua hàng
Phiếu đổi được hàng ở một số cửa hàng địa phương, chỉ áp dụng cho hàng thiết yếu. Cách này vừa giữ quyền chọn của người nhận, vừa giúp cửa hàng ở chỗ họ có khách. Làm được khi có người tổ chức và cửa hàng đồng ý tham gia.
Góp vào bếp chung, nồi cháo chung
Nhiều chùa, nhóm thiện nguyện nấu cơm, cháo cho bệnh viện. Góp tiền để bếp tự mua thực phẩm tươi mỗi ngày thường hiệu quả hơn mang đến vài bao gạo khi kho đã đầy; nhưng nếu bếp nói rõ đang thiếu gạo, dầu ăn thì mang đến là đúng. Gọi hỏi trước một câu là biết.
Cho công sức, kỹ năng
Thợ điện sửa điện sau lũ, bác sĩ khám miễn phí, thầy cô dạy bù, kế toán giúp nhóm thiện nguyện làm sổ sách. Đây là thứ tiền không mua được ở vùng khó, và là dạng nội tài thí rất quý.
Vài tình huống quen thuộc
- Thăm người già neo đơn: món quà (sữa, thuốc bổ, gạo) đi kèm thời gian ngồi nói chuyện thường quý hơn phong bì. Nhưng nếu cụ phải tự đi chợ, tự mua thuốc, một khoản tiền nhỏ đều đặn giúp cụ chủ động hơn.
- Tặng quà Trung thu, Tết cho trẻ vùng khó: hỏi nhà trường, thầy cô ở đó trẻ cần gì. Nhiều nơi cần áo ấm, dép, sách vở, đèn học hơn bánh kẹo.
- Góp cho chùa: nhiều chùa nhận gạo, dầu ăn, mì gói rất nhiều dịp rằm, lễ, đến mức không dùng kịp. Hỏi chùa đang cần gì, hoặc góp vào quỹ chung của chùa cho việc cụ thể.
- Người bán vé số, ve chai: mua vé số, bán ve chai cho họ, trả giá công bằng cũng là giúp mà giữ được thể diện.
Góc nhìn hôm nay: hỏi ba câu trước khi mua hàng đi cho
- Người nhận đã nói họ cần thứ này chưa, hay mình đoán?
- Ở chỗ họ có mua được thứ này không, giá có đắt hơn chỗ mình nhiều không?
- Tiền chở và công chia chiếm bao nhiêu so với tiền hàng?
Nếu cả ba câu đều trả lời "chưa biết", hãy gọi cho người ở đầu bên kia trước khi ra siêu thị. Một cuộc gọi năm phút có khi tiết kiệm một xe hàng không dùng được. Về chuyện gửi gì cho vùng bão lũ cụ thể, xem bài cứu trợ bão lũ trong mục này.
Câu hỏi thường gặp
Làm từ thiện nên cho tiền hay cho đồ?
Cho tiền thường có ích hơn khi chợ gần người nhận còn hàng, vì họ tự mua đúng thứ cần và không tốn chi phí vận chuyển. Cho đồ hợp hơn khi nơi đó bị cô lập, chợ hết hàng, hoặc thứ cần là đồ đặc thù khó mua.
Cho tiền người nghèo có sợ họ tiêu sai không?
Một tổng quan nhiều nghiên cứu do Ngân hàng Thế giới công bố năm 2014 nhìn chung không thấy chuyển tiền mặt làm tăng chi tiêu cho rượu, thuốc lá. Tuy vậy, với hộ có người nghiện hoặc bị ép nợ, trả thẳng dịch vụ hoặc cho hiện vật an toàn hơn.
Hỗ trợ bệnh nhân nghèo nên đưa tiền mặt hay đóng viện phí?
Đóng viện phí qua phòng công tác xã hội hoặc quầy thu của bệnh viện giúp tiền đến đúng chỗ và có biên lai. Nếu gia đình cần tiền ăn ở, đi lại, có thể đưa thêm một khoản nhỏ trực tiếp.
Vì sao không nên chở nhiều hàng cứu trợ từ xa?
Hàng nặng, rẻ như gạo, nước tốn tiền chở có khi gần bằng tiền hàng, lại cần kho và người phân loại. Chở quá nhiều về vùng đã có hàng còn có thể làm người bán, người trồng ở địa phương ế hàng.
Ngoài tiền và hiện vật, còn cách giúp nào khác?
Có thể trả thẳng học phí, viện phí, phát phiếu mua hàng ở cửa hàng địa phương, góp vào bếp ăn chung, hoặc cho công sức và kỹ năng như sửa điện, khám bệnh, dạy học.