Bagan Myanmar: cánh đồng hàng nghìn đền tháp bên sông Irrawaddy

Bagan là vùng đồng bằng bên bờ đông sông Irrawaddy ở miền trung Myanmar, nơi còn lại hơn ba nghìn đền, tháp và tu viện Phật giáo xây chủ yếu từ thế kỷ 11 đến 13, khi Bagan là kinh đô của vương quốc Pagan. UNESCO ghi danh Bagan là di sản thế giới năm 2019. Từ sau trận động đất năm 2016, việc leo lên các đền tháp bị hạn chế để bảo vệ di tích và an toàn cho khách; người đến nay ngắm từ các gò quan sát hoặc từ khinh khí cầu.

Vương quốc Pagan: từ thung lũng khô đến kinh đô Phật giáo

Bagan nằm ở vùng khô hạn nhất Myanmar, mưa ít, đất đỏ, cây thốt nốt mọc rải rác. Ở đây đã có người sinh sống từ lâu, nhưng thời hoàng kim bắt đầu khi vua Anawrahta lên ngôi giữa thế kỷ 11 và thống nhất phần lớn lãnh thổ Myanmar ngày nay.

Theo biên niên sử Myanmar, vua Anawrahta theo Phật giáo Nam tông (Theravāda) dưới ảnh hưởng của nhà sư Shin Arahan, người gốc vùng Thaton ở phía nam. Từ đó, Bagan trở thành trung tâm Phật giáo Nam tông của cả vùng, có quan hệ với Sri Lanka. Các vua kế tiếp và giới quý tộc, thương nhân, dân thường đua nhau xây đền tháp để tích phước, khiến cánh đồng phủ kín công trình trong khoảng hai thế kỷ rưỡi.

Các con số hay gặp: ước tính thời cực thịnh có đến hơn mười nghìn công trình tôn giáo; UNESCO ghi nhận hơn 3.500 công trình còn lại trong hồ sơ di sản, gồm bảo tháp, đền, tu viện và các công trình khác. Cuối thế kỷ 13, vương quốc suy yếu sau các cuộc tấn công từ phương bắc, kinh đô dời đi, nhưng Bagan chưa bao giờ bị bỏ hẳn: dân làng và nhà sư vẫn sống, vẫn lễ bái ở đây.

Đền và tháp: phân biệt hai kiểu công trình

Người mới đến hay gọi chung mọi thứ là "chùa", nhưng ở Bagan có hai kiểu chính:

Nhiều đền nhỏ ít người biết lại giữ bích hoạ thế kỷ 12–13 rất đẹp, vẽ cảnh đời Đức Phật và truyện tiền thân. Ánh sáng trong các hành lang yếu, nên mang đèn pin nhỏ, nhưng không dùng đèn flash vì làm hại màu vẽ.

Những công trình nên ghé

Đền Ananda

Đền Ananda do vua Kyansittha xây, thường được ghi hoàn thành khoảng năm 1105. Mặt bằng hình chữ thập, bốn mặt mở ra bốn hướng, mái bậc thang nhiều tầng đỡ một ngọn tháp mạ vàng. Bên trong có bốn tượng Phật đứng cao khoảng 9,5 m, mỗi tượng quay về một hướng, đại diện bốn vị Phật của kiếp hiện tại theo truyền thống Nam tông. Theo các tài liệu giới thiệu, hai trong bốn tượng là tượng gỗ nguyên bản, hai tượng còn lại được làm lại sau khi bị hư hại. Hành lang có hàng nghìn khám nhỏ với tượng và phù điêu đất nung tráng men.

Đền Ananda thường được coi là kiệt tác kiến trúc của Bagan. Lễ hội đền Ananda diễn ra vào khoảng tháng Pyatho theo lịch Myanmar (thường rơi vào tháng 12 – tháng 1 dương lịch), có chợ phiên và dâng cúng cho chư tăng.

Tháp Shwezigon

Bảo tháp vàng hình chuông ở làng Nyaung-U, bắt đầu từ thời Anawrahta và hoàn thành dưới thời Kyansittha. Theo truyền thống, tháp thờ xá lợi xương và răng Phật. Shwezigon trở thành khuôn mẫu cho nhiều bảo tháp Myanmar về sau.

Dhammayangyi và Thatbyinnyu

Dhammayangyi là đền có khối lượng lớn nhất Bagan, xây bằng gạch xếp khít đến mức khó lách mũi dao vào khe. Lời kể dân gian gắn đền với vị vua Narathu và những câu chuyện tàn bạo quanh việc xây; nên đọc như truyền thuyết. Một số hành lang bên trong bị lấp gạch từ xưa, lý do không rõ. Thatbyinnyu là đền cao nhất Bagan, nổi bật giữa cánh đồng.

Động đất 2016 và lý do hạn chế leo tháp

Ngày 24 tháng 8 năm 2016, một trận động đất mạnh khoảng 6,8 độ làm hư hại khoảng bốn trăm công trình ở Bagan, nhiều ngọn tháp nứt hoặc sụp phần chóp. Bagan nằm trong vùng địa chấn hoạt động; năm 1975 cũng từng có một trận động đất gây thiệt hại lớn.

Sau năm 2016, chính quyền hạn chế việc leo lên sân thượng các đền tháp. Lý do gồm:

• Bảo vệ di tích: hàng nghìn bước chân mỗi ngày làm mòn gạch, nứt mái các công trình vốn đã yếu sau động đất.
• An toàn: cầu thang trong đền hẹp, dốc, tối, không có lan can; khi đông người đứng ngắm hoàng hôn trên mái là nguy hiểm.
• Tôn trọng nơi thờ tự: mái đền là phần của một công trình tôn giáo, không phải đài quan sát.

Thay vào đó, một số gò đất quan sát nhân tạo được đắp ở những vị trí đẹp để khách ngắm bình minh, hoàng hôn. Quy định cụ thể về từng đền có thể thay đổi; nếu thấy bảng cấm, hãy tuân theo dù người khác có leo.

Đi Bagan: mùa, cách di chuyển, phép lịch sự

Mùa mát và khô từ khoảng tháng 11 đến tháng 2 là đẹp nhất; đây cũng là mùa các công ty khinh khí cầu hoạt động buổi sáng sớm, thường từ khoảng tháng 10 đến tháng 3. Từ tháng 3 đến tháng 5 Bagan rất nóng. Mùa mưa ở đây ít mưa hơn các vùng khác của Myanmar nhưng đường đất có thể lầy.

Bagan có sân bay Nyaung-U với chuyến nội địa từ Yangon, Mandalay; cũng có thể đi xe hoặc tàu thuỷ trên sông Irrawaddy từ Mandalay. Trong vùng, khách thường thuê xe đạp điện, xe ngựa hoặc xe có tài xế để đi giữa các cụm đền trên đường đất.

Phép lịch sự ở Myanmar khá nghiêm:

• Bỏ giày và tất ngay từ cổng hoặc chân bậc thềm đền, kể cả ở sân ngoài. Sân gạch trưa rất bỏng.
• Mặc kín vai và gối; nhiều nơi có xà rông (longyi) cho mượn hoặc bán.
• Không chạm vào đầu người khác, không chĩa bàn chân vào tượng Phật hay nhà sư.
• Phụ nữ thường không được lên một số bệ thờ cao gần tượng; tôn trọng quy định của từng nơi.
• Không mua đồ cổ, mảnh gạch, mảnh tượng được chào bán; đó là tài sản di tích.

Myanmar là điểm đến mà tình hình đi lại có thể thay đổi. Trước khi đặt chuyến, hãy kiểm khuyến cáo đi lại của Bộ Ngoại giao, thông tin thị thực và bảo hiểm du lịch còn hiệu lực.

Góc nhìn hôm nay: tích phước bằng gạch, giữ phước bằng gì

Người Bagan xưa xây đền để tích phước. Nghìn năm sau, những ngọn tháp ấy cần một kiểu phước khác để còn đứng: sự cẩn trọng của người đến thăm. Không leo, không khắc tên, không mang mảnh gạch về, không xả rác giữa cánh đồng. Đó là việc nhỏ ai cũng làm được.

• Chọn một hai ngôi đền nhỏ vắng người, vào ngồi yên trong hành lang tối mười phút, nhìn bích hoạ bằng ánh đèn pin dịu.
• Thay vì chạy đua ngắm hoàng hôn từ mái đền, ra bờ sông Irrawaddy chiều muộn, nhìn thuyền về.
• Muốn tìm hiểu, tìm đọc hồ sơ "Bagan" trên trang UNESCO và ghé bảo tàng khảo cổ Bagan nếu đang mở cửa.