Thiền khi leo núi là leo với nhịp chậm đủ để vẫn nói được trọn câu, đặt chú ý vào từng bước chân và hơi thở thay vì nhìn chằm chằm lên đỉnh, nghỉ ở những chỗ đất bằng, an toàn, và lúc lên tới nơi thì ngồi yên vài phút trước khi lấy điện thoại ra. Leo theo cách này thường đỡ mệt hơn, ít trượt ngã hơn, và đỉnh núi trở thành một phần của buổi thiền chứ không phải đích đến để chụp ảnh rồi về.
Núi trong truyền thống Phật giáo
Đức Phật thường lưu trú và thuyết pháp trên núi Linh Thứu (Gijjhakūṭa, nghĩa là "đỉnh chim kên kên") gần thành Vương Xá (Rajgir, Ấn Độ ngày nay). Nhiều bài kinh mở đầu bằng câu "một thời Đức Phật ở tại Vương Xá, trên núi Linh Thứu". Ngày nay người hành hương vẫn leo con đường đá lên đỉnh núi nhỏ này, và nhiều đoàn ngồi thiền ở đó lúc bình minh.
Ở Trung Hoa, bốn ngọn núi Ngũ Đài, Nga Mi, Phổ Đà, Cửu Hoa được gọi là "tứ đại danh sơn" của Phật giáo. Ở Việt Nam, rất nhiều chùa dựng trên núi, và việc leo núi lên chùa — từng bậc đá, qua rừng — đã là một nét văn hoá. Yên Tử, nơi vua Trần Nhân Tông tu hành và lập Thiền phái Trúc Lâm, là ví dụ ai cũng biết. Ngoài ra còn núi Cấm (An Giang), núi Tà Cú (nay thuộc Lâm Đồng), chùa Hương (Hà Nội), Hương Tích (Hà Tĩnh), Ngũ Hành Sơn (Đà Nẵng)…
Leo núi lên chùa vì thế không chỉ là đường đi. Người xưa coi mỗi bậc đá là một lần buông bớt.
Nhịp chậm: thước đo đơn giản nhất
Sai lầm phổ biến nhất khi leo núi là đi quá nhanh ở đoạn đầu, rồi phải dừng thở dốc liên tục ở đoạn sau. Thiền khi leo núi bắt đầu từ việc chọn nhịp đúng. Có một thước đo không cần đồng hồ:
- Thử nói chuyện. Nếu vẫn nói được trọn một câu mà không phải ngắt để thở, đó là nhịp vừa. Chỉ nói được vài từ rồi thở hổn hển là quá nhanh.
- Thở bằng mũi. Ở nhịp vừa, phần lớn người có thể thở chủ yếu bằng mũi. Phải há miệng thở liên tục là dấu hiệu nên chậm lại.
- Bước ngắn trên dốc. Dốc càng gắt, bước càng ngắn. Bước ngắn giữ trọng tâm trên bàn chân, đỡ mỏi đùi hơn bước dài.
Nhịp chậm không có nghĩa là lên muộn. Người đi đều, ít dừng thường lên đỉnh không chậm hơn người đi nhanh rồi nghỉ dài.
Hơi thở và bước chân: ba cách ghép
Đếm bước theo hơi thở
Trên đường dốc vừa: hít vào trong ba bước, thở ra trong ba bước. Dốc gắt hơn: hai bước hít, hai bước thở. Rất dốc: một bước hít, một bước thở. Số bước thay đổi theo địa hình, hơi thở luôn dẫn đường — không ép hơi thở theo bước chân.
Biết từng bước
Khi đường bằng hoặc dốc nhẹ, bỏ đếm, chỉ biết bàn chân: nhấc lên, đưa tới, đặt xuống. Cảm nhận đá cứng, đất mềm, lá khô dưới đế giày. Đây là thiền hành, chỉ khác là sân chùa đã thay bằng lối mòn.
Một bậc, một lần buông
Trên những con đường bậc đá dài lên chùa, mỗi bậc có thể gắn với một lần thở ra và buông nhẹ vai, buông hàm. Leo vài trăm bậc như vậy, vai và hàm — hai chỗ người ta hay gồng nhất — tự mềm ra.
Nghỉ ở đâu, nghỉ thế nào
Dừng nghỉ là phần quan trọng của leo núi chánh niệm, và là lúc dễ xảy ra tai nạn nhất nếu chọn chỗ sai.
| Nên nghỉ | Không nên nghỉ |
|---|---|
| Bãi đất bằng, khoảng trống bên lối đi | Giữa lối đi hẹp, chắn đường người khác |
| Dưới tán cây khoẻ, mát | Dưới vách đá có dấu đá lở, dưới cây khô |
| Chỗ có tầm nhìn nhưng có lan can, gờ chắn | Mép vực, mỏm đá nhô ra không có chắn |
| Ở nơi ngồi xuống thấy chân vững | Trên đá ướt, rêu, sỏi lăn |
| Trạm dừng, am, chùa nhỏ dọc đường | Lòng suối cạn khi trời có mưa ở thượng nguồn |
Mỗi lần nghỉ, có thể thực hành "ba hơi thở": đứng hoặc ngồi yên, thở ba hơi thật chậm, nhìn quanh một vòng — cây, mây, dốc đã đi qua — rồi uống vài ngụm nước. Đừng ngồi quá lâu ở chỗ gió lạnh khi đang ra mồ hôi; nghỉ ngắn và đều tốt hơn nghỉ dài.
Trên đỉnh: năm phút trước khi chụp ảnh
Lên đến đỉnh, phản xạ chung là rút điện thoại. Thử đổi thứ tự:
- Tìm một chỗ an toàn, đứng hoặc ngồi xuống.
- Nhắm mắt, để hơi thở trở lại bình thường. Cảm nhận tim đập chậm dần.
- Mở mắt, nhìn xa — đường chân trời, những đỉnh núi khác, mây. Nhìn thật lâu một chỗ.
- Nhìn xuống con đường mình đã đi. Mỗi đoạn dốc mệt nhọc lúc nãy, từ đây trông thật nhỏ.
- Rồi mới chụp ảnh.
Nếu đỉnh núi có chùa, vào lễ Phật khi hơi thở đã điều hoà, mồ hôi đã ráo. Ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng trong khuôn viên chùa.
Xuống núi: phần dễ bị xem nhẹ
Nhiều tai nạn leo núi xảy ra khi xuống, lúc chân đã mỏi và tâm đã "xong việc". Thiền khi xuống núi chính là giữ chú ý cho đến bậc cuối cùng:
- Bước ngắn, hơi khuỵu gối, đặt cả bàn chân xuống — không giậm gót.
- Dùng gậy leo núi nếu đầu gối yếu; gậy chia bớt lực cho đầu gối khi xuống dốc.
- Không chạy xuống dốc, kể cả khi thấy đường dễ.
- Quay lại với hơi thở mỗi khi thấy mình bắt đầu nghĩ đến bữa ăn, xe về.
Chuẩn bị và an toàn
- Giày: đế bám, ôm chân. Dép lê, giày đế trơn là nguyên nhân hàng đầu của trượt ngã trên bậc đá ướt.
- Nước và đồ ăn nhẹ: mang đủ nước; leo núi mùa hè miền Nam, miền Trung dễ mất nước. Uống từng ngụm, đều đặn.
- Thời tiết: xem dự báo; trời có dông thì không lên đỉnh trống, không đứng gần cây cao đơn độc, cột kim loại.
- Thời gian: xuất phát sớm, tính giờ để xuống trước khi trời tối.
- Sức khoẻ: người có bệnh tim mạch, huyết áp, hen suyễn nên hỏi ý bác sĩ trước khi leo núi dài. Thấy đau ngực, chóng mặt, khó thở bất thường thì dừng ngay, báo người đi cùng và gọi cấp cứu 115 khi cần.
- Lễ hội đông người: các núi chùa vào mùa lễ đầu năm rất đông. Leo lúc đông, giữ khoảng cách, không chen lấn trên bậc đá hẹp; muốn yên tĩnh để thiền thì chọn ngày thường.
Góc nhìn hôm nay: để lại ngọn núi như lúc đến
Nhiều con đường lên núi chùa ở Việt Nam có rác dọc hai bên: chai nhựa, vỏ bánh, túi ni lông. Một người leo núi chánh niệm nhận ra điều đó vì đi chậm, nhìn kỹ. Việc làm được ngay: mang theo một túi rác, mang rác của mình xuống, và nhặt thêm vài món trên đường. Không bẻ cành, không khắc chữ lên đá, không để lại đồ cúng nhựa trên đỉnh.
Lần đầu nên chọn một ngọn núi chùa vừa sức, đường bậc đá rõ ràng, đi vào ngày thường. Leo một lần theo nhịp chậm sẽ thấy: đỉnh núi vẫn ở đó, chỉ là mình đã có mặt suốt quãng đường.
Câu hỏi thường gặp
Thiền khi leo núi là gì?
Là leo núi với nhịp chậm, đặt chú ý vào bước chân và hơi thở, nghỉ ở chỗ an toàn và ngồi yên vài phút khi lên tới đỉnh. Cách leo này kết hợp thiền hành với vận động ngoài trời.
Leo núi thở thế nào cho đỡ mệt?
Chọn nhịp đi mà vẫn nói được trọn một câu. Có thể ghép hơi thở với bước chân: dốc vừa ba bước hít ba bước thở, dốc gắt hai bước hoặc một bước. Hơi thở dẫn đường, không ép theo bước chân.
Leo núi nên nghỉ ở đâu?
Nghỉ ở bãi đất bằng, chỗ có tán cây khoẻ hoặc trạm dừng, chỗ ngắm cảnh có lan can. Tránh nghỉ giữa lối đi hẹp, dưới vách đá có dấu đá lở, ở mép vực và trên đá ướt.
Vì sao xuống núi dễ ngã hơn lên núi?
Khi xuống, chân đã mỏi, đầu gối chịu lực lớn và người leo thường lơ là vì nghĩ mình đã xong. Nên bước ngắn, khuỵu gối, dùng gậy nếu gối yếu và không chạy xuống dốc.
Núi Linh Thứu ở đâu?
Núi Linh Thứu (Gijjhakūṭa) ở gần Rajgir, bang Bihar, Ấn Độ, xưa là thành Vương Xá. Đức Phật thường lưu trú và thuyết pháp ở đây; ngày nay người hành hương vẫn leo lên đỉnh để lễ và ngồi thiền.