Phát tâm đúng sức là làm việc thiện, cúng dường bằng phần mình thật sự dư ra, sau khi đã lo cho bản thân, gia đình và một khoản phòng khi khó. Vay nợ để cúng dường, giấu vợ chồng con cái để góp, dồn lương hưu của cha mẹ cho một đợt quyên góp đều là cho quá sức. Kinh điển Phật giáo không khuyên như vậy: chính lời Phật dạy cho người tại gia coi "không mắc nợ" là một niềm vui, và cho "mà không làm tổn hại mình và người" là cách cho của người tốt.
"Phát tâm" nghĩa là gì
"Phát tâm" (發心) là khởi lòng, nảy ra ý muốn làm điều lành. Trong ngôn ngữ nhà chùa, câu "tuỳ hỷ phát tâm" nghĩa là ai thấy vui lòng thì góp, góp bao nhiêu tuỳ ý. Chữ "tuỳ" ở đây rất quan trọng: không ai bắt, không có mức tối thiểu, và lòng vui là điều kiện đầu tiên.
Cái khó là lòng tốt thường đến cùng cảm xúc mạnh. Đọc tin một em bé cần mổ, nghe thầy kể chuyện xây chánh điện, đứng giữa đám đông đang góp cho đợt cứu trợ, người ta dễ góp nhiều hơn sức mình, rồi về nhà lo lắng, giấu giếm, cãi nhau. Phát tâm đúng sức là giữ cho lòng tốt ấy bền, không cháy một lần rồi tắt.
Lời Phật dạy cho người tại gia về tiền bạc
Phật giáo không coi nghèo khó là đức hạnh của người tại gia, cũng không coi cho hết là con đường duy nhất. Một vài đoạn kinh hay được nhắc:
Bốn niềm vui của người có gia đình
Kinh Tăng Chi Bộ có bài kể bốn niềm vui của người tại gia: vui vì có của cải làm ra chân chính, vui vì được hưởng dùng của cải ấy, vui vì không mắc nợ, và vui vì sống không bị chê trách. Niềm vui thứ ba nói thẳng vào chuyện vay mượn: nợ nần là một nỗi khổ, dù vay để làm việc tốt.
Chia tài sản theo kinh Thiện Sinh
Kinh Thiện Sinh (Trường Bộ) có đoạn kệ khuyên người tại gia chia của cải thành bốn phần: một phần để tiêu dùng, hai phần để làm ăn, một phần để dành phòng khi gặp nạn. Đây là lời khuyên cho đời sống ổn định, cho thấy kinh điển rất coi trọng việc giữ một khoản phòng thân.
Thứ tự dùng của cải
Một bài khác trong Tăng Chi Bộ kể những việc nên làm với của cải làm ra chân chính, theo thứ tự đại ý: nuôi mình, cha mẹ, vợ con, người làm cho vui đủ; giúp bạn bè; phòng hoạn nạn; lo cho họ hàng, khách khứa, tưởng nhớ người đã khuất, làm tròn nghĩa vụ; rồi cúng dường người tu hành chân chính. Cúng dường đứng cuối danh sách không phải vì kém quan trọng, mà vì nó đến sau những bổn phận gần nhất.
Chuyện tiền thân Vessantara
Có người dẫn chuyện tiền thân của Đức Phật là thái tử Vessantara, người cho đi cả voi báu, của cải, thậm chí vợ con, để nói rằng cho càng nhiều càng tốt. Các nhà giảng giải thường lưu ý: đây là chuyện về hạnh ba-la-mật của một vị Bồ Tát ở một trong những kiếp cuối trước khi thành Phật, được kể theo lối văn học dân gian, không phải khuôn mẫu cho người cha, người mẹ ngày nay noi theo.
Dấu hiệu đang cho quá sức
| Dấu hiệu | Vì sao đáng lo |
|---|---|
| Vay tiền, cầm cố tài sản để cúng dường, quyên góp | Biến việc lành thành món nợ đè lên cả nhà |
| Giấu vợ, chồng, con cái chuyện góp | Tài sản chung, quyết định riêng; dễ đổ vỡ niềm tin |
| Thấy lo lắng, mất ngủ, tiếc sau khi góp | Tâm sau khi cho không còn vui, trái với tinh thần bố thí |
| Góp vì sợ bị chê, sợ "mất phước", vì danh sách công đức | Cho vì áp lực, không vì lòng thương |
| Người già trong nhà dồn hết lương hưu, tiền dưỡng già | Khi ốm đau sẽ không còn gì, gánh lại đổ lên con cháu |
| Bỏ việc nhà, việc làm để theo các đợt thiện nguyện liên tục | Cạn sức, cạn tiền, dễ kiệt quệ tinh thần |
Một điểm cần nói thẳng: lời hứa kiểu "góp càng nhiều càng được phước, càng tránh được tai hoạ" không phải là lời Phật dạy. Lời Phật dạy đặt trọng tâm ở tâm từ và việc làm của mình, không ở con số. Ai bị thúc ép góp theo cách ấy nên dừng lại hỏi ý người thân và hỏi một vị thầy khác.
Cách chia ngân sách cho đi hằng tháng
Thay vì góp theo cảm xúc từng lúc, nhiều gia đình thấy dễ chịu hơn khi đặt ra một khoản "cho đi" cố định. Một cách làm đơn giản:
- Lo trước phần nền: chi tiêu thiết yếu, trả nợ đúng hạn, và một khoản dự phòng cho vài tháng sinh hoạt khi ốm đau, mất việc.
- Chọn một tỉ lệ nhỏ của thu nhập cho việc thiện, mức mà nếu tháng sau thu nhập giảm, mình vẫn giữ được mà không khó chịu. Bắt đầu thấp, tăng dần khi thấy ổn.
- Chia làm hai phần: phần đều đặn (một bếp cơm, một em học sinh, một chùa quen) và phần dự phòng cho việc đột xuất (thiên tai, người quen gặp nạn).
- Tháng nào không dùng hết phần đột xuất thì để dồn sang, không cố tiêu cho hết.
- Cả nhà cùng biết: vợ chồng thống nhất mức góp; con cái lớn có thể được cùng chọn nơi góp, như một bài học về cho đi.
Góp đều đặn một khoản vừa phải thường có ích hơn một lần góp lớn rồi thôi: bếp ăn, lớp học, chương trình học bổng cần biết trước nguồn tiền để lên kế hoạch.
Đúng sức cả về thời gian và tinh thần
Không chỉ tiền mới có giới hạn. Người làm thiện nguyện lâu năm, người chăm sóc bệnh nhân, tình nguyện viên vùng thiên tai có thể rơi vào trạng thái mà ngành tâm lý gọi là mệt mỏi vì lòng trắc ẩn: kiệt sức, chai cảm xúc, cáu gắt với chính người mình muốn giúp, mất ngủ. Đây không phải là lòng tốt cạn đi, mà là dấu hiệu cần nghỉ.
- Đặt giới hạn số buổi mỗi tháng, giữ thời gian cho gia đình và giấc ngủ.
- Làm theo nhóm, chia việc, để không một người gánh tất cả.
- Có người để kể lại những gì đã thấy, nhất là sau các đợt cứu trợ nặng nề.
- Khi buồn chán, lo âu kéo dài, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Lời Phật dạy về tâm từ bắt đầu bằng việc thương chính mình; người kiệt sức thì không giữ được lòng từ lâu dài với ai.
Nói chuyện với gia đình thế nào
Khó nhất thường không phải là con số mà là cuộc nói chuyện. Vài gợi ý cho cả hai phía:
- Người muốn góp nhiều: kể vì sao mình muốn góp, việc ấy có ý nghĩa gì với mình; đề nghị một mức cụ thể và một nơi cụ thể, thay vì "để mình tự lo".
- Người lo lắng trong nhà: đừng chê niềm tin của người kia; hỏi về số tiền, nơi nhận, cách kiểm tra. Cùng đọc bài tra giấy phép quỹ, bài lừa đảo kêu gọi từ thiện trong mục này.
- Với cha mẹ lớn tuổi: giúp cha mẹ giữ một khoản dưỡng già riêng không đụng tới; phần còn lại cha mẹ góp tuỳ ý. Nếu thấy cha mẹ bị một nhóm nào đó liên tục thúc ép góp, hãy cùng cha mẹ đến chùa quen, hỏi ý một vị thầy có uy tín.
Góc nhìn hôm nay
Người xưa ví việc thiện như ngọn đèn: đèn nhỏ mà thắp được lâu thì soi được nhiều đêm hơn đèn to cháy một lúc rồi tắt. Muốn bắt đầu ngay, có thể làm một việc trong tuần này: mở một mục ghi chép riêng tên "cho đi" trong sổ chi tiêu, ghi mọi khoản đã góp trong ba tháng qua. Nhìn con số tổng, tự hỏi: mức này mình có thấy nhẹ lòng không, gia đình có biết không, và có nên đổi sang cách góp đều đặn không.
Ai muốn đọc nguyên văn các đoạn kinh đã nhắc có thể tìm bản dịch tiếng Việt của Kinh Thiện Sinh (Trường Bộ) và các bài về người tại gia trong Kinh Tăng Chi Bộ, chương Bốn pháp.
Câu hỏi thường gặp
Phát tâm cúng dường là gì?
Phát tâm là khởi lòng muốn làm điều lành. Phát tâm cúng dường là tự nguyện góp cho chùa, cho người tu hành hay việc thiện, với số lượng tuỳ khả năng và lòng vui của mình, không ai được ép buộc.
Vay tiền để cúng dường có nên không?
Không nên. Kinh Tăng Chi Bộ kể "không mắc nợ" là một trong bốn niềm vui của người tại gia, và cho mà làm tổn hại mình, gia đình mình thì chưa phải cách cho trọn vẹn.
Nên dành bao nhiêu thu nhập để làm từ thiện?
Không có con số chung. Cách bền là lo trước chi tiêu thiết yếu, nợ và khoản dự phòng, rồi chọn một tỉ lệ nhỏ mà mình vẫn giữ được khi thu nhập giảm, chia thành phần góp đều đặn và phần cho việc đột xuất.
Góp nhiều tiền cho chùa có được nhiều phước hơn không?
Lời Phật dạy đặt trọng tâm ở tâm từ và việc làm của mình, không ở con số. Câu chuyện bà lão nghèo dâng ngọn đèn nhỏ trong kinh sách Bắc tông được kể chính để nói điều này.
Làm thiện nguyện nhiều thấy mệt mỏi, chán nản có sao không?
Đó có thể là dấu hiệu mệt mỏi vì lòng trắc ẩn, thường gặp ở người làm thiện nguyện, chăm sóc lâu năm. Hãy giảm bớt, chia việc, nghỉ ngơi; nếu buồn chán, lo âu kéo dài thì nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.