Tượng Phật ngoài trời qua mưa bão: vật liệu, rêu mốc, sét đánh và trùng tu

Tượng Phật ngoài trời ở Việt Nam chủ yếu làm bằng bê tông cốt thép, đá hoặc đồng, và mỗi loại xuống cấp theo một kiểu: bê tông nứt rồi cốt thép gỉ phồng, đá bị rêu, địa y và muối ăn mòn bề mặt, đồng lên lớp gỉ xanh. Tượng đặt trên đỉnh núi còn là điểm dễ hứng sét, nên cần hệ chống sét nối đất đúng kỹ thuật. Giữ tượng bền không nằm ở sơn lại cho trắng, mà ở chống thấm, thoát nước và kiểm tra định kỳ sau mỗi mùa bão.

Khí hậu Việt Nam "thử thách" tượng thế nào

Một pho tượng lộ thiên ở Việt Nam phải chịu cùng lúc nhiều thứ mà tượng ở xứ lạnh, khô ít gặp:

• Mưa nhiều và độ ẩm cao: nước thấm vào kẽ nứt, vào lỗ rỗng của bê tông và đá, nuôi rêu mốc.
• Nắng gắt và chênh nhiệt: bề mặt nóng ban ngày, nguội nhanh khi mưa chiều; vật liệu co giãn liên tục tạo vết nứt chân chim.
• Hơi muối ven biển: phần lớn Phật đài lớn ở dải ven biển miền Trung và Nam Bộ. Muối trong không khí làm cốt thép gỉ nhanh hơn nhiều so với vùng nội địa.
• Bão và gió giật: tượng cao vài chục mét chịu tải gió rất lớn ở phần đầu và tay.
• Dông sét: tượng trên đỉnh núi, mỏm đồi là vật cao nhất xung quanh.

Bốn loại vật liệu: cái nào bền, yếu ở đâu

Không có vật liệu "tốt nhất" cho mọi nơi. Ví dụ dễ thấy là Đại Phật Kamakura ở Nhật: tượng đồng đã ngồi ngoài trời từ cuối thế kỷ 15, khi điện thờ bị mất, đến nay vẫn còn. Còn Lạc Sơn Đại Phật tạc vào vách đá sa thạch thời Đường thì có một hệ rãnh thoát nước giấu trong búi tóc, nếp áo và sau tai — người xưa hiểu rằng với tượng đá, kẻ thù số một là nước đọng.

Rêu, mốc, địa y: làm sạch thế nào cho khỏi hỏng tượng

Lớp xanh đen trên tượng thường là hỗn hợp rêu, tảo, nấm mốc và địa y. Chúng giữ ẩm trên bề mặt, tiết axit hữu cơ và cắm rễ vào lỗ rỗng, làm bề mặt bở dần. Nhưng làm sạch sai còn hại hơn để nguyên.

Những việc KHÔNG nên làm

• Chà bàn chải sắt, giấy nhám: cào mất lớp mặt, tạo vết xước cho rêu bám lại nhanh hơn.
• Phun nước áp lực cao sát mặt tượng: đẩy nước vào sâu trong kẽ nứt, bắn bong lớp vữa, làm vỡ chi tiết mỏng như ngón tay, nếp áo.
• Dùng axit tẩy rửa, nước tẩy mạnh: axit ăn mòn đá vôi, vữa, bê tông; chất tẩy chứa clo để lại muối.
• Sơn phủ dày kín bằng sơn không thở được lên bê tông đang ẩm: hơi nước bị nhốt, sơn phồng rộp sau một mùa.

Cách làm nhẹ tay hơn

1. Làm thử trên một vùng nhỏ, khuất trước.
2. Làm ướt bề mặt, dùng bàn chải lông mềm (nylon, lông thực vật) chải nhẹ.
3. Với tượng có giá trị, dùng chất diệt rêu chuyên dụng cho công trình đá và bê tông theo hướng dẫn của người có chuyên môn bảo tồn, để thời gian tác dụng rồi mới chải.
4. Xử lý nguồn ẩm: chỗ nào rêu mọc dày là chỗ nước đọng — sửa rãnh thoát nước, cắt bớt cành cây che kín, khơi lỗ thoát ở đài sen.

Với tượng đồng, lớp gỉ xanh đều màu thường là lớp bảo vệ tự nhiên, không nên đánh bóng lại. Chỉ những đốm gỉ sần, bột xốp màu xanh nhạt (thường do muối) mới cần người có chuyên môn xử lý.

Sét đánh: vì sao tượng trên núi cần hệ chống sét

Sét thường đánh vào vật cao nhất, nhọn nhất trong một vùng. Một pho tượng vài chục mét trên đỉnh núi đáp ứng cả hai. Khi sét đánh vào tượng bê tông không có đường dẫn xuống đất, dòng điện đi qua cốt thép, hơi nước trong bê tông bốc hơi tức thời, có thể làm nổ vỡ mảng tượng — thường ở đầu, tay, phần nhô ra.

Hệ chống sét cho tượng gồm ba phần: bộ phận thu sét đặt ở điểm cao (có thể giấu khéo trong búi tóc hoặc phía sau tượng), dây dẫn xuống chạy kín trong thân hoặc dọc mặt sau, và hệ nối đất có điện trở đạt yêu cầu. Thiết kế phải theo tiêu chuẩn chống sét hiện hành, và cần đo kiểm hệ nối đất định kỳ — đất đá trên núi khô mùa nắng có thể làm hệ nối đất kém đi.

Với người đi viếng: khi trời có dông, sấm chớp, đừng đứng sát chân tượng lớn, đừng trú dưới tượng trên đỉnh núi trống. Xuống chỗ thấp, vào trong nhà có mái kiên cố.

Trùng tu: sửa thế nào để tượng vẫn là tượng

Tượng đã có tuổi đời là một phần lịch sử của nơi đó. Trùng tu tốt đi theo vài nguyên tắc chung trong bảo tồn di sản:

• Khảo sát trước khi sửa: chụp ảnh, đo đạc, ghi lại hiện trạng từng vết nứt.
• Xử lý nguyên nhân trước, bề mặt sau: cốt thép gỉ phải được làm sạch, chống gỉ, bù vữa sửa chữa phù hợp — không phải trát xi măng chồng lên rồi sơn trắng.
• Giữ hình dáng gốc: không "làm đẹp" bằng cách sửa nét mặt, tỉ lệ theo thẩm mỹ mới. Tượng thập niên 1960 có vẻ đẹp riêng của thời đó.
• Chọn vật liệu tương thích: vữa quá cứng trên đá mềm, sơn kín trên bê tông ẩm đều gây hại về lâu dài.
• Với tượng là di tích đã xếp hạng: việc tu bổ phải theo quy định về bảo quản, tu bổ di tích và có ý kiến của cơ quan văn hoá có thẩm quyền.

Người đi viếng góp phần giữ tượng thế nào

• Không leo lên bệ, không trèo lên tay tượng, đài sen để chụp ảnh — chân người làm mòn lớp mặt và có thể làm vỡ chi tiết.
• Không viết, khắc tên, dán giấy, dán tiền lên tượng. Băng keo, keo dán để lại vết và giữ ẩm.
• Không nhét tiền xu, tiền giấy vào kẽ đá, kẽ nứt: nước mưa đọng lại, kim loại gỉ để lại vệt.
• Thắp hương ở lư chung, không cắm hương vào chân tượng; khói và nhiệt làm đen, nứt bề mặt.
• Thấy vết nứt mới, mảng bong sau bão, báo cho văn phòng chùa.

Góc nhìn hôm nay: vô thường trên mặt tượng

Đứng trước một pho tượng ngoài trời đã loang rêu, có người thấy tiếc. Nhưng trong giáo lý nhà Phật, vô thường — mọi thứ do duyên hợp đều đổi thay — là sự thật đầu tiên phải nhìn thẳng. Một pho tượng đá bạc màu sau trăm mùa mưa nói về vô thường rõ hơn mọi bài giảng. Giữ gìn tượng không phải để chống lại vô thường, mà để chăm sóc một vật đã nhắc nhở bao thế hệ.

Việc làm được ngay: lần tới viếng một Phật đài, nhìn kỹ chân đài sen sau mưa — chỗ nào nước đọng, chỗ nào rêu dày — rồi góp ý nhẹ nhàng với văn phòng chùa nếu thấy rãnh thoát nước bị tắc lá. Muốn hiểu sâu hơn về bảo tồn tượng ngoài trời, có thể tìm các tài liệu về tu bổ di tích của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, hoặc đọc về những đợt bảo tồn Lạc Sơn Đại Phật, Đại Phật Kamakura đã được công bố.